Интернациональный еш

Ме пелашем дене коктын Башкирский медицинский институтын выпускникше улына. Матвей Байназов Мишкан районын шочшыжо улеш, тудо 1956 ийыште шочын. Ондак Кугу Соказа ялысе кандашияш школышто тунемын, варажым – Чорай ялысе кыдалаш школышто. Школ деч вара Башкирский государственный медицинский институтыш тунемаш пурен. Самырыкше годым спорт дене пе‰гыде кылым кучен, 1980 ийыште 10 километрыш куржмаште Башкир АССР-ын чемпионжо лийын. Кок ий армийыште – Дальний Востокышто служитлен. Медицина службын старший лейтенантше улеш.

Мый пелашем дечын кум ийлан самырыкрак улам. Шкеже Чекмагуш районышто шочынам. П¢рº олашке распределений почеш логалынна. 1985 ийыште мемнан илыш корнынам Агидель ола ушен. Ош Виче энер гоч вончышо к¢вар мемнан ш¢мнам да Мишкан ден Чекмагуш район-влакым ушен шогышо символ улеш. Кок могырчынат родо-шочшына шуко. Интернациональный с¢анна тылзе шуйнен. Ондак тудо тотар сынан лийын, вара марий й¢лам шуктымо, тылеч вара совет сыным налын - Пурº олаште современный манме с¢аным ыштенна. Шкенан профессийна почеш 40 наре ий пашам ыштенна. Матвей Байназов высший категориян врач, РФ да БР здравоохраненийын отличникше, БР-н заслуженный врачше улеш. 25 ий утла П¢рº оласе да Пурº районысо военкоматын военно-врачебный комиссийжын врач-терапевтше, ВВК-н старший врачше улеш. Ятыр гана РФ-се да БР-се здравоохранений министерстве-влакын чап кагазышт да тауштыме серышышт дене палемдалтын. Кызытат поликлиникыште пашам ышта. Матвей Иманаевич дене пырля ме кок ¢дырым ончен куштенна – Лидия (1986 ийыште шочын) ден Маргаритам (1989 ийыште шочын). Нуно мыланна Алекса, Бовэн, Аня, Айлису да Айделин уныка-влакым пºлекленыт. Ик вере - мелна, вес вере – балиш Латшым ийым темымешкем, мый ача-авам да иза-шольымвлак дене пырля Сибирьыште - Прокопьевск олаште иленам. Ачам шахтер ыле, авам – швея. Калык тушто келшен, икте-весе деке унала коштын илен, пошкудына-влак эре мемнан деке толыныт. Ен-влакын илышышт, парышышт кугун ойыртемалтын огыл – чылан шахтер лийыныт. ™стелысе сий гына т¢рлº улмаш: ик вере тун верым мелна налын, вес вере – балиш, плов, чебурек, чак-чак, турлº когыльо, ш¢рº да моло. Икманаш, кажне калык шке сийжым кочкаш темлен. Мыланна, йоча-влаклан, т¢рлº сийым кочкын ончымаш келшен. Конешне, йоча шуко лийын, сандене кугу осо логалын огыл. Кугыен-влак шке калык кочыштым ямдылаш тыршеныт. А тушко калык кушеч гына миен огыл! Икте-весе деке унала коштмаш калык-влак кокласе кылым пенгыдемдаш полшен. Ке‰ежым, каникул жапыште, ачана ден авана мемнам Башкирийыш конденыт. Тидлан кºра ме кочана да куваванан йылмыштым паленна. Уфа олаште тунеммем годым мылам турлº калык й¢лам шымлыме паша онай чучын. Группыштына 12 е‰ ыле, чыланат турлº калык гыч ыльыч. Тыге мый «Шым ¢дыр» пошкырт куштымашым кушташ тунемым. Але мартетат Назар Наджмин почеламутшо-влак сборникым арален илем – тудым мылам Башкирийын кечывалвел ужашыштыже илыше йолташем-влак пºлекленыт. Авамын сугыньжым шуктен С¢ан деч ончыч авам мылам каласыш: «Вате марийжын мурыжым мурышаш». Тыге мый марий культура деке лишемаш тунальым. Мылам пиал шыргыжын – авалийшем тотарла сайын ойлен моштен, лач тиде мемнам виклан ушен. Тудо мыйым родо-шочшыжо-влак, марий йула, марий кочыш дене палдарыш. Кок авамат т¢рлº кидпашалан шуман, поро кумылан, тыршышан, пашам йºратыше ыльыч. Эше сай йолташ лийын да илышлан кунаен илен моштеныт! Ме икте-весына дене эре кумылын мутланенна. Тыге мый кувава-влакын шарнымашыштым, коча-влакын йомакыштым, ачам ден авамвлакын ойлымыштым, ожсо илыш, йула нерген шарнымаш-влакым возаш тунальым. Ик жап гыч краеведений мыйын йºратыме пашашкем савырнен. Айдемын илышыже, тошто марий-влакын мутышт почеш, тукым кумалтышысе пушенгылаште шуйна, варажым кугезе уныка-влак деке кусна. Илыш коклан турлº событийлан нужнарак гынат, мыланна шерге улеш. Кызытсе саманыште еш да калык йулам икшыве ден уныка-влаклан возен кодаш лиеш. Тиде паша тукымвож пайремлан ямдылалтмаш лиеш. Мый пелашемын ачаже да аваже могырчынат тукымвожшым рашемдышым, чыла возышым. Тукым ушнымо пайрем 2021 ий гыч ме уло родо-шочшына-влак дене еш фестивальышке чумыргенна. Мемнан йулана тыгай. Пайремыште кугырак юбилярна-влакым жаплена, шочмо йылме дене мурым мурена, тальянке сем почеш куштена. Еш летописьым - тукымвожым ме кугу буква дене вич кугу пластик стендыште печатленна. Кажне тукымлан посна тусым ойырымо. Тыге чылажат раш да мотор лийын. Пелашемын куваважын тукымвож пушенгыштыже 10 тукым. Тиде тукымлан негызым Аднабай Сабанчин пыштен. Тудым 287 ий шенгеке шымлыме, 241 л¢- мым возымо. Тукымын туналтышыже Кугу Соказа ялыште. Пелашемын куваваже - Чамук Шамиданова (1890-1963). 1935 ийыште тудын пелашыже – Байназ Минлигалиевич – сельсовет председатель лийын, чыла погыжым колхозлан кумылын пуэн. Пашам ыштымыж годым колен. Чамуклан вич удырым шкетланже йол умбак шогалташ пернен. Наталья удыржº, 16 ийым темымеке, вербовка почеш Свердловск областьыш каен, тудын Лида Калинина удыржº ешыж дене туштак ила. Настя, Таня, Соня, Маня ¢дыржº-влак шочмо ялыштыштак кодыныт, умырышт мучко Калинин л¢меш колхозышто пашам ыштеныт. Родо-шочшына-влак шкеныштым Чамук тукым улына маныт. Кызыт шукын Башкирийыште – Уфаште, Бирскыште, Калтасаште, Мишканыште, Мишкан да Бирск районласе яллаште илат. Тайбика тукымышто 137 лум, 9 йыжын. Тиде тукымым 1712- шо ий марте рашемдыме. Тукым Тºргымдурыштº илыше Иванай деч шуйна. Иванай ден Салиман эн изи эргышт - Иванаев Иманай Иванаевич (1933-1984). Тудо шым ияшыж годым ача-ава деч посна кодын. Изинек к¢т¢м к¢- тен, 17 ияш гыч Калинин лумеш колхозышто чодырам руэн. Ватыже - Байназова Соня Байназовна (1928-2015). Тудо Кугу Соказа гыч лийын, образованийже – 4 класс. Ешыштышт нал икшыве шочын-кушкын: Зорин, Матвей, Емельян, Владимир. Иванай ден Салиман чылаже 13 уныкашт, 24 кугезе уныкашт, 40 кок гана кугезе уныкашт лийын. Плакат-влакым ме эн сай верышке шогалтенна. Ме еш да тукым пайрем-влакым ик ешышке ушнымо фестиваль семын эртарена. Тыгай вашлиймашке ныл тукым – йыжын погына, чыланат т¢рлº ийготаш улыт. Уна-влак чыланат марла вургемым чиен толаш тыршат. Матвей Иманаевич пелашем организатор улеш. Тудо ожсек тыгай пайрем-влакым эртарымаш поро й¢лашке савырныже манын шонен. Юмылан тау, чылажат шонымыжо семын лийын. Чыла тукымым, йыжыным ушен шогышо символлан, конешне, марий куштымаш - «кандыра» шотлалтеш. Тиде куштымаш моткоч чолга да ямле. Ен-влак устан тывырдатат, мурат, т¢мырзº тумырым кыра, музиканче музиканым ямлын шокта... Гитар почеш ме «Как здорово, что все мы здесь сегодня собрались» мурым мурена, тыгак «Кадрильым», «Апипа» пошкырт йыгыт-влак куштымашым куштена. Еш пайремлаште эре ямле муро сем шокта, нуно поро кумылым шочыктат, икте-весына дене кылым пенгыдемдат, тыгак тукым-влак кокласе ваш умылымашым пенгыдемдат. Йоча-влак кугыен-влак дечын шочмо йулаштым пагалаш, йылмыштым, тувыраштым йºраташ, кугырак-влакын сугыньыштым шукташ тунемыт. А сугынь-влак могай улыт? Сайын тунемаш, образованийым налаш, пашашт дене шочмо калыкыштын, кундемыштын чапыштым нºлталаш, еным пагалаш, енлан полшаш, чын илышым илаш. Тыге ме самырык тукымлан эстафетым пуэна. Марий калык эртышым пагален илаш тарата. Кызытсе тукым тошто марий-влакым пагалышаш, нуным уштен илышаш, кугезыже-влак ончылно мутым кучышаш. Неле саманыште кугезына-влак Юмын полшымо дене иленыт, неле лийын гынат, ончыкылык тукымлан сайрак лийже манын тыршеныт. Тидын годым самырык-влаклан ожсо илыш, калыкын историйже, йулаж нерген ойлаш тыршеныт. Тыгай ойлымаш-влак калыкым пенгыдемдаш полшеныт. Самырык-влаклан кº улмыштым, мом ышташ, кузе илаш кулмым умылтареныт. Т¢выра поянлыкым арален кодаш калыкын икоян улмыжо полша. А калык еш-влак гыч шога, тугеже еш поянлык калыкын поянлыкше лиеш. Шке вожым палымаш, кугезе-влакым шарнымаш, нунын дене шинчалан койдымо кыл айдемылан ешартыш вийым пуа. Кажне айдемылан вес ен дене поро кыл к¢леш, тыгай кыл уло гын, кажне вашлиймаш волгыдо пайремыш савырна. Пайрем вашеш кажне ешлан еш й¢ла почеш илаш темлем. Кажне тукымлан сайрак лияш, кажне енлан почешыже волгыдо кышам кодаш тыршыман. Йºн дене пайдаланен, пелашем дене коктын п¢тынь Мишкан районысо калыкым Калык-влакын икоян улмо кечышт дене саламлена! Тек мландм¢лане турлº калык-влак икте-весышт дене эре ваш келшен илат!

Лена ХАКОВА.