«Ший мундыра» Мишкан мландыште

Этнофестиваль-конкурсышко уна-влак Башкортостан Республикысе Пурº, Мишкан, Балтач, Краснокам, Нуриман, Дºртыльº, Калтаса, Бурай, Стерлитамак районла гыч да Свердловск область гыч толыныт. Конкурсный программыште фольклор да еш коллектив-влак участвоватленыт. Этнофестивальыште икымше гана калык вургемым, сºрастарыме узгарым ыштыше-влак коклаште конкурс эртаралтын. Фестиваль кышкарыште тыгак калык вургем да декоративно-прикладной искусство выставке, эксперт да этнограф-влак дене мутланымаш, костюмированный дефиле, гала-концерт эртаралтыныт. Тудын участникше-влак усталыкыштым кум номинацийыште аклаш темленыт: «Фольклор коллектив-влак», «Калык вургем мастер» да «Сºрастарыме калык узгарым ыштыше мастер». Конкурсант-влакын усталыкыштым посна жюри аклен. Тушко пуреныт: историй наука доктор, РАН УФИЦ-н Р. Г. Кузеев лумеш экологический текшырымаш институтшын этнографий отделжын тун научный пашаенже, БР-се калык-влакын этнокультурный поянлыкышт чумыр реестрым ыштыме шотышто экспертный советын членже Ранус Садиков; БР культурын сулло пашаенже, РАН УФИЦ-н Р. Г. Кузеев лумеш экологический текшырымаш институтшын этнографий отделжын кугурак научный пашаенже, историй наука кандидат Елена Нечволода; БР культурын сулло пашаенже, Бижбуляк район МР-н культура, молодежный политика, спорт да мер ушем-влак дене кыл шотышто отделже начальник, «Олячи» этностудий проект вуйлатыше Елена Арефьева; БР культурын сулло пашаенже, Республиканский калык творчество рудер ГБУ-н калык творчество отделжын вудышº специалистше, фольклорист-этнограф, «Тамга» пошкырт калык вургем тунямбал конкурсын координаторжо Гульгина Баймурзина; фольклорист-шымлызе, «Урал» научно-образовательный, культурный да социальный инициативе-влакым вияндыме шотышто АНО вуйлатыше Марат Буляков, одо калык вургемым ургышо мастер Галина Пчеловодова (Удмурт Республик); Чорай ялысе Я. Ялкайн л¢меш марий гимназийыште марий йылме да литературым туныктышо Анжелика Юзукбаева. Этнофестивальым Мишкан селасе Марий историй да тувыра рудерыште торжественно почмо. Тудын участникше-влакым Мишкан район МР администраций вуйлатыше Лариса Геннадиевна ден пагален ужмº уна-влак саламленыт – БР-се республиканский калык творчество рудерын регион-влак кокласе да т¢нямбал кыл шотышто отделже вуйлатыше Зарина Хасанова ден жюри председатель Ранус Садиков. Салам шомак-влак деч вара конкурсный программе туналын. Фольклор коллектив-влак усталыкыштым районысо Т¢выра полатыште ончыктеныт. Нуно тиде кечын зритель-влакым шкеныштын эн сай номерышт дене куандареныт: калык семузгарым шоктеныт, мурым муреныт, куштеныт... Палемдыде кодаш ок лий - кажне коллективын могай-гынат посна онайлыкше, посна сылнылыкше уло, нуно чыланат ончышын кумылжым савырен моштат. Фольклор коллектив-влак кокласе конкурсын пайдаже кугу. Тудо коллектив-влакым пашаштым сайынрак шукташ кумыланда, тыгак нунын коклаште кылым пенгыдемда, опытышт дене пºлалташ йºным ышта. Марий ИКЦ-н фойештыже онай творческий выставке эртен, тушто верысе да толшо мастер-влак шкеныштын кидпашашт дене палдареныт. Усталыкышт «Калык вургем мастер» да «Сºрастарыме калык узгарым ыштыше мастер» номинацийлаште тергалтын. Тушто турлº вургем ден арверым ужаш лийын. Южо мастерже калык тувыр-влакым урга. Шукын конкурслан ожсо вургемым ышташ тыршеныт. Вургемыштым т¢рлаш ожсо т¢р-влакым кычалын муыныт. Йондалым ыштен кондышо-влакат лийыныт. Тидлан шонгыен-влак дечын тунемын кодшо-влак улыт улмаш. Тиде пеш сай. Конкурсышто акрет жапысе марий вургемым ямдылыше Алексей Шамукаеват участвоватлен. Моло мастер-влак 19-20 курымласе марий вургемым ургат гын, Алексей, археологический раскопкылаште мумо арвер-влак негызеш, кокла курымласе финн-угор калык вургемым ямдыла. Тыгай вургем марий калыкын акрет жапысе вургемжылан шотлалтеш. Мастер-влак шкеныштын пашаштым жюри ончылно араленыт – нуным кузе ыштымым, ургымым, турлымым умылтареныт. Виклан каласен кодымо шуэш: кидпашазе-влак шкеныштын пашаштым, калык вургемын историйжым сайын палат. Шкеныштын пашаштышт музейласе экспонат-влаклан энертат. Мутлан, Нуриман районысо кидпашазе-влак Мишкан кундемысе ожсо марий турым кычалын муыныт да тиде т¢р дене ожсо сынан марий тувырым тўрленыт. Свердловск кундем гыч толшо Татьяна Жаркова онай марий уштº-влакым ышта. Палемден кодыман, Свердловск кундемысе уштº-влак мемнан кундемысе деч ойыртемалтыт – нуно мотор чокан улыт. Тыгай уштым тушто посна ныл рожан пу панга-влак полшымо дене пидыныт. Паша куштылго огыл, но уста-влак, тыршеныт гын, ик уштым ик кечыште пидын пытарен кертыныт. Выставкыште тыгак одо да манси вургем-влак лийыныт. Манси нерген посна каласен кодыман. Свердловск областьын йудвел ужашыштыже – Ивдель районышто шудº утла манси веле ила. Туге гынат, нуно шкеныштын йылмыштым палат да й¢лаштым аралат. Йылмышт моло манси-влакын дечын ойыртемалтеш. Нунын ойлымышт почеш, вес манси-влакым пыкше гына умылен кертыт. Мый утларак сºрастарыме ¢згар-влакым ыштыше Валентина Янгуатова (Мишкан районысо ик школышто историйым туныкта) ден Дина Головко (Калтаса районышто ила, библиотекарь улеш) мутланышым. Марий сºрастарыме узгар-влакым ыштымаш – нунын йºратыме пашашт. Узгарышт выставкыште чылалан келшен, поснак, конешне, удырамаш-влаклан. Конкурс деч вара йыргешке устел эртаралтын. Тушто жюрин членже, эксперт, коллектив вуйлатыше-влак да калык вургем ден сºрастарыме узгар-влакым ыштыше мастер-влак участвоватленыт. Мутланымаште кидпашазе-влакын пашаштым кукшын аклыме, нунылан чылаштланат «Ший мундыра» финн-угор фольклор коллектив-влак виш этнофестиваль-конкурсышто участвоватлымыштлан тау мутым ойлымо да усталыкыштым вияндаш, ончыкыжым эшеат кугурак сенымашыш шуаш тыланыме. Регион-влак кокласе этнофестиваль-конкурсышто тыгак исторический событий лийын – Башкортостан Республикысе Калык келшымаш пºрт, Мишкан район МР администраций, Свердловск областьысе «Центр традиционной народной культуры Среднего Урала» государственный автономный культура учреждений коклаште кум шºрынан келшымашым подписатлыме. Тиде келшымаш шотышто Мишкан район МР администраций вуйлатыше Лариса Александрова соцсетьлаште тыге возен: «Мылам тиде финальный церемоний веле огыл. Мый уже палемденам: тиде документ тукым да регион-влак кокласе чонан к¢вар лиеш, тудо мыланна кугезына-влак деч кодшо ятыр курымаш тувырана ден й¢ланам арален кодаш полша. Ончыкыжым мыланна марий йылмым, мурына-влакым, йуланам, калык кидпашам арален кодаш йºнна арта. Келшымаш кышкарыште ме, калык тувыра ден йулам арален кодаш манын, пырля турлº фестиваль ден конкурс-влакым эртараш, опытна дене пºлалтын шогаш туналына, самырык-влаклан у проект-влакым шонена да калык ожно ыштыме турлº кидпашам пºртылтена». Мероприятийым Василий Кутлуметов ден Анастасия Ялкаева устан в¢деныт. Нуно мероприятийыш ешартыш сылнылыкым пуртеныт. «Ший мундыра» финн-угор фольклор коллектив-влак виш этнофестиваль-конкурсым Гала-концерт сºрастарен. Тиде калыклан чынжымак кугу пайрем лийын. Вет залышке эн сай коллектив-влак лектыныт, эн сай да ямле выступленийыштым ончыктеныт. Кажне номер почеш калык совым руж кырен. Финн-угор калык-влакын тувырашт моткоч поян, онай, т¢рлº сынан. А тувыран вожшо келге деч келге – ятыр курым шенгеке шуйна. Калык муро, куштымаш-влак, йула курым гыч курымыш, тукым деч тукымыш куснен толыныт да онайлыкышт дене ожсо саман дене кылым йомдарен огытыл. «Ший мундыра» финн-угор фольклор коллектив-влак виш этнофестиваль-конкурс тидым калыклан эше ик гана ончыкташ йºным ыштен. Конкурс деч вара тудын участникше-влакым чылаштымат диплом да могай-гынат пºлек дене палемдыме. Ме уже возышна – сеныше ден призер-влак кум номинацийыште рашемдалтыныт. «Фольклор коллектив» номинацийыште Гран-прим Мишкан районысо «В¢д толкын» фольклор коллектив сенен налын. «Ший мундыра» Мишкан мландыште Эртыше шуматкечын Мишкан селаште ИКЦ-ште «Ший мундыра» финн-угор фольклор коллектив-влак виш этнофестиваль-конкурс эртен 2025 ий 29 октябрь 43 № 5 стр. КЕЛШЫМАШ КУЛЬТУРА Пунчер ялысе талантан коллектив суанысе удыр модышым устан модын ончыктен. Этнофестиваль-конкурс деч вара коллектив вуйлатыше – БР культурын сулло пашаенже Алексей Иванов конкурсышто участвоватлыме шотышто шонымашыж дене палдарыш: - Тиде сенымаш мемнан п¢тынь командынан сенымашыже. Ме конкурслан тыршен ямдылалтна да, тушто участвоватлен, шерге наградым - калыклан келшымашым сулен нална. Тыгак шерге опытым погенна. Этнофестиваль-конкурсын организаторжо-влаклан чон гыч лекше тау мутым ойлем, жюриланат кугу тау, нуно мемнан пашанам сайын акленыт. Тиде номинацийыштак икымше степенян диплом дене Башкортостан Республикысе «Вастома» фольклорно-этнографический мордва калык ансамбль палемдалтын (Николай Артамонов вуйлата). Кокымшо верым «Ший памаш» коллектив-влак пºленыт. Рашрак лияш гын, Мишкан районысо «Ший памаш» фольклор калык ансамбль (Снежана Петрова) ден Свердловск областьысе «Ший памаш» куштышо-мурышо калык коллектив (Елена Власова). Кумшо верым Мишкан районысо Ардаш ялысе «Акарт» фольклор калык ансамбльлан (Владимир Хамитов), «Салика» фольклор коллективлан (Ирина Ишалина), Тытышле район гыч «Учы ныл» («Шушпык удыр») удмурт фольклор калык ансамбльлан (Фанил Нуриахметов) пуымо. «Калык вургем мастер» номинацийыште Нуриман район гыч Людмила Матюшина сенен. - Организатор-влаклан, тыгай ямле да пайдале мероприятийым эртарымыштлан кугу тау! Тиде этнофестиваль-конкурсышко икымше гана калык мастер – ургызо, турлызº да моло кидпашазе погыненыт. Нуно ончыкылык тукымым калык вургем, т¢р дене палдарышаш, нунын мом ончыктымыштым умылтарышаш улыт. Вет марий вургемыште т¢р пеш кугу рольым модеш, - каласыш Людмила Сабанаевна. – Мый марий йулам кучен илем, тыгак марий т¢рым т¢рлем. Марий т¢р книга гаяк улеш - тудым книга семын лудаш лиеш. Марий т¢р тыгак мемнан йулана дене пенгыдын кылдалтын. Тур-влакын юзо вийышт уло – нуно виян серлагыш улыт, манаш лиеш. Тур-влак кугезына-влак дене кылым ыштен шогат, мыланна вийым пуат, аралат. Кызыт самырык тукымлан чыла тиде моткоч ок сите. Самырык тукым, калыкшын историйжым, йулажым, кугезыже-влакым палыдыме манкурд лийын ынже куш манын, ме чыланат тыршышаш улына. Эртыше дене кыл шуртº ынже курл манын, турлызº-влакланат тыршыман. Тиде пашам ме она ыште гын, кº ышта? Мыйын тун пашам – мемнан кундемысе оръеу вургем. Тудым йытын пасма гыч ыштыме, Нуриман районысо тур дене турлымº. Тиде номинацийыште кокымшо верым Мишкан район гыч Ирина Калитовалан пуымо. Кумшо верым – Татышле район гыч Антонида Гильфановалан. «Сºрастарыме калык ¢згарым ыштыше мастер» номинацийыште жюри эн кукшын Нуриман район гыч Лидия Яшкузинан пашажым аклен, тудлан икымше верым пуымо. Свердловск область гыч Татьяна Жаркова кокымшо лийын, Калтаса район гыч Дина Головко – кумшо. Посна – «За реконструкцию исторического костюма финноугорских народов» диплом дене Курык гоч Памаш ялын шочшыжо, П¢рº оласе исторический музейын пашаенже Алексей Шамукаев палемдалтын. «Ший мундыра» финн-угор фольклор коллектив-влак виш этнофестиваль-конкурсын моло участникшым «За возрождение и сохранение традиций финноугорских народов» номинацийыште палемдыме. Но виклан каласен кодыман: «Ший мундыра» этнофестиваль-конкурс тушто налме награде дене огыл, а пырля чумырген усталыкнам ончыкытмо, икте-весына дене палыме лийме дене шерге улеш. Тудо финнугор т¢шкаш пурышо т¢рлº калык коклаште кылым пенгыдемдаш полша. Самырык-влакым шочмо йылмым, тувырам, йулам йºраташ да аралаш кумыланда. Творческий коллектив-влакым усталыкыштым п¢семдаш тарата. Мероприятий Мишкан районысо Тувыра полатын фойештыже мучашлалтын. Тушто «Ший мундыра» финн-угор фольклор коллектив-влак виш этнофестиваль-конкурсын участникше да ончаш мийыше-влак, чеверласымышт деч ончыч, поро марий йула почеш, «кандырам пуненыт» - чолга «тывырдыкым» куштеныт. Тиде куштымаш тиде кечын марий калыкын т¢рлº туктымжо да тиштыже-влак пырля ушнымашым веле огыл, тыгак финн-угор калык-влакын ик кугу ешышке ушнымыштым ончыктен.

Светлана ТОЙМУРЗИНА.