«Пагален ужына!»

24 октябрьыште, писательын шочмо кечыж деч ик кече ончыч, шочмо ялыштыже кугу событий лийын – тушто историй да краеведений музейым почмо. Мероприятий поро марий й¢ла почеш пагален ¢жмº унавлакым мелна да пура дене сийлымаш дене туналын. Тылеч вара чыланат мотор скверыш пуреныт да Яныш Ялкайнын памятникше ончылно пеледыш аршашым пыштеныт. Варажым музей деке ошкылыныт, тушто уна-влакым ямле муро дене «Селвий» мурышо ансамбль вашлийын. Марий й¢лам шуктымо деч вара мутым Мишкан район МР администраций вуйлатыше Лариса Александровалан пуымо. Тудын почеш моло уна-влак выступатленыт. Уна-влак ден ял калыкым верысе администраций л¢м дене Чорай сельсовет СП администраций вуйлытше Галина Саймулукова саламлен. - Таче ме кугешнен да куанен шкенан музейнам почына. Нелылык шуко пернен гынат, ме пашанам мучаш марте шуктенна. Мемнан тиде музейым почмо верч тыршыме пашана – посна историй. Тудо кужу жап шуйнен да ятыр экшыкым корандаш пернен. Зданийым мыланна тугок пуэныт гынат, тудым олмыкташ, шотыш кондаш кулын – тидын верч ятыр тыршаш пернен. Пашана 2014 – Ленин л¢меш колхозлан 85 ий темме ийыштак туналын. Зданийым Денис Осипов, Александр Байназов да Геннадий Зайнитдинов полшымо дене олмыкташ туналме. Ондак ме леведышым, куваронам вашталтышна, пырдыжыште табличкым сакышна. Ончыкылык музейлан тиде зданийым арам огыл ойырен налынна – зданийын сынжат, ийготшат, конструкцийжат, вержат музейлан лач келшен толыт. Но, чаманаш кодеш, олмыктымо паша 2014 ийыштак чарнен шогалын. Тудо уэшын 2022 ийыште иже ылыжын. Йºн тылеч ончыч лийын огыл. Пашанам умбакыже шуяш общественный инфраструктурым вияндыме шотышто республиканский конкурсный проект полшен. Тиде конкурсный программыште участвоватлыме шотышто конкурсын условийже моткоч пенгыде – ондак калыкын чолгалыкше кулеш. Посна комиссий ен-влакын турлº погынымаште, мероприятийлаште участвоватлымыштым, калыкын оксам погымыжым, споноср-влакын полышыштым, конкурсышто участвоватлаш йодмашым чын возен моштымым терга. Программым илышыш шындарыме верч сельский поселений администраций инициативный группа дене пырля пеш чот тыршен. Йºн дене пайдаланен, ремонтым ышташ полшышо, тидлан оксам пуышо-влаклан чылаштланат чон гыч лекше тау мутым ойлем. Посна тау Владимир Мурзашевич ден Вадим Владимирович Мурзашевмытлан, Анисья Михайловна, Леонард Павлович, Юлиана Леонардовна Валиевмытлан каласем. Музейым олмыктымо паша тачысе кече марте, манаш лиеш, шукталтын. Амалжым тораште кычалман огыл – окса ден пашаен-влак ситен огытыл. Ме полышым йодын турлº органышке миенна, но мыланна полшаш нигº вашкен огыл. Кодший полышым Чорай ял калык деч йодна, погынымашым эртарышна – тушто оксам погаш кутырен келшышна, посна инициативный группым сайлышна. Тиде группылан пашажым тыршен шуктымыжлан моткоч кугу тау. Ял калык деч посна мыланна школын выпускникше да ялын шочшыжо, верысе предприниматель-влак, Москва оласе марий землячество полшеныт. Посна тау мутым Владимир Мурзашевлан каласыме шуэш – тудо 130 тужем тенгем пуэн. Владимир Мурзашевич торжественный событийыш шкат миен ыле. Тау мутым колмеке, тудо погынышо-влаклан л¢млº павайже нерген историйым ойлен. Яныш Ялкайнын илышыже волгыдо улмаш, но ¢мыржº лугыч лийын. Тудо марий йылмым да литературым вияндыме верч кугун тыршен, почешыже келге кышам коден. Тидын верчын шочмо кундемыштыже писательым кугун пагалат. Арам огыл Чорай сельсовет сельский поселенийыште тудын лумжым кок урем, гимназий, сквер да музей нумалыт. Музейым почмаште тыгак Мишкан районысо «Эрвел Марий» марий калыкле тувыра автономий МОО вуйлатыше Валерий Байбулатов, БР-се Калык келшымаш пºрт ГБУ-н филиалже – Мишкан селасе Марий историй да тувыра рудерын тун специалистше Алексей Ибулаев, пашан ветеранже, БР образованийын заслуженный пашаенже, краевед Рита Ялаева, Москва оласе «Землячество Марий Эл» РОО-н председательже Татьяна Павлова да моло выступатленыт. Выступлений-влак деч вара суапле пашаште – музейым олмыктымаште да тузатымаште ойыртемалтше-влакым тауштыме серыш дене палемдыме. Тауштымаш дене тыгак музейлан турлº экспонатым пºлеклыше-влакым палемдыме. - Музейым почмаш – ятыр енын кужу жап ыштыме пашаже, - каласен Галина Андреевна. – Нуно тиде пашашке шкеныштын уло шум-чоныштым пыштеныт. Ме тиде кече толын шумылан моткоч йывыртенна. Чын, пашам шуко ыштыме, но эше шукырак ыштышаш уло. Ме ушанена – музейна экспонат-влак дене пойдаралт шогаш туналеш. А таче ме тудын омсажым почына! Чыладамат пагален ужына! Йошкар лентым пучкаш чапым Мишкан район МР администраций вуйлатыше Лариса Александровалан, педагогический пашан ветеранже Геннадий Зайнитдиновлан да Яныш Ялкайнын родо-шочшыжо Владимир Мурзашевлан пуымо. Тиде кечын уна-влак музейлан ятыр пºлекым ыштеныт. Нунын коклаште «Масгут Баширов – просветитель» книгат лийын. Тудым Пурº оласе краевед Лена Хакова пºлеклен. Тидын годым тудо тыге каласен: - Уна толмаш – суртыш пиал толмаш. У музейым почмаш – кугу пиал, организатор-влакланат, ончаш толшо-влакланат. Открытий годымак раш лие – Чорай ялысе музей турлº ийготан ен-влакым магнитла шупшеш. «Башкортостан Республикысе краевед-влак общество» РОО-н Пурº отделенийжын членже семын, мый музейлан еш проектысе книгам кучыктем. Пашам БР-н заслуженный врачше Матвей Байназов вуйлатен. Книгам ме кодший лукна. Таче уна-влак шуко пºлекым кучыктышт, нине пºлек-влаклан, очыни, музейыште посна экспозицийым почаш перна. Музей – айдемын, калыкын, кундемын ожсо илышышт дене палдарыше вер. Музей тыгак кугезе-влак, шочмо вершºрысº пуртус дене кылым муаш полша. Вет тушто верланыше кажне арверыште ожсо пуртусын ужашыже, тиде арверым ыштыше енын шум-чонжын ужашыже аралалтыт. Чорай ялысе музейыште турлº экспонат уло: художественный, археологический, нумизматический, этнографический да моло. Тиде музейын тун задачыже – Чорай кундемын, Чорай волостьын историйжым келгынрак шымлаш. Конешне, тудлан лумым пуышо Яныш Ялкайнын илыш корныж ден творчествыжымат ºрдыжеш кодыман огыл. Йошкар лентым пучмеке, уна-влак чыланат музейыш пуреныт. Нунылан онай экскурсийым Чорай ялысе марий гимназийыште историйым туныктышо, краевед Евгений Николкин эртарен. Мероприятийышке турлº организацийын представительже-влак веле огыл, тыгак творческий ш¢лышан ен-влакат миеныт. Нунын коклаште мыйын сайын палымем – Россий художник ушемын членже Светлана Шамаева лийын. Музей чылалан келшен. Ме тушто ятыр экспонатым ужынна. Исторический зданийым сайын тузатыме. Тидын годым посна сынжымат арален кодымо. Яныш Ялкайн л¢меш музейым почмо деч вара Мишкан район МР администраций вуйлатыше Лариса Александрова соцсетьлаште тыге возен: «Музейын лондемже гоч эртымеке, писатель шке унала ужын пуртымыла чучеш – тушто ожсо, Яныш Ялкайн илыме жапысе илышын сынже аралалтын кодын. Экспонат-влакым ончышо тунемше ден кугыен-влакым ончемат, тыгай шоныш шочеш: ялыште тыгай вер почмаш нунылан пеш сай пºлек. Тыште историйым ужаш, тукалтен ончаш, умылаш, шижаш лиеш. Экспонат-влак мыланна кугезына-влакын илышышт могай лиймым ужаш, умылаш полшат. Музей – тошто арверым погымо вер веле огыл. Тиде тукым-влак кокласе кувар. Тыгак мемнан шочмо йылмынам, й¢ланам, тувыранам аралаш полшышо юзо кудо. Тиде музейым ышташ да почаш полшышо-влаклан кугу деч кугу тау! Мый ¢шанем, тудо шочмо вер-шºрнан, калыкнан историйыштым шымлаш кумылан-влакым чумырышо вер лиеш». Организатор-влак музейым почаш полшышо, тудым почмашке мийыше уна-влаклан кугу деч кугу таум ойлат. Посна тау мутым П¢рº оласе исторический музейлан каласат. Тиде музей чорай-влаклан экспонат-влакым верандаш витрине-влакым пºлеклен.

Светлана ТОЙМУРЗИНА.