Организатор-влак уста улыт гын, илыш шолеш

Ондак ончылнына йодышым шындена: ТОС – территориальный общественный самоуправлений молан к¢леш? Эн очыч - верысе ситыдымаш-влакым кора‰даш. Рашрак лияш гын, шке вий дене ял кºргыштº але уремыште мом-гынат олмыкташ але чонаш (корным, тротуарым, йоча-площадкым, контейнер площадке-влакым). Кокымшо – калыкын интересшым аралаш. ТОС верысе самоуправлений орган ден калык кокласе кыл улеш. Кумшо – ТОСвлак калыкым верысе самоуправленийышке, турлº мероприятий-влакым эртарымашке ушаш полшышаш улыт. Мутлан, пайрем-влакым эртараш, просветительский пашам шукташ. ТОС-влакыш ушнымаш тыглай ен-влаклан могай пайдам конда? Вашештена – ял калык погынымаште палемдыме пашам шукташ оксам налаш полша. Общественный самоуправлений тыглай юридический лицо огыл, ТОС муниципальный але республиканский бюджет гыч оксам йодын налын кертеш, тыгак турлº Грантым се‰ен налаш йºнжº уло. Окса молан ойыралтеш? Калык мом йодеш, тудлан: корным асфальт дене вакшаш, ш¢кшудым солаш, вынем, памаш-влакым эрыкташ, энер гоч к¢варым чонаш, йоча, спорт площадке-влакым ышташ... Тос-влак пашаштым сайынрак ыштышт манын, верысе власть орган-влак т¢рлº конкурс-влакым эртараш тыршат. Тыгай конкурс-влак идалык еда эртат. Тушто участвоватлашлан ТОС совет-влак конкурсный комиссийыш йодмашым пуышаш улыт. Иктешлымаш годым тыгай критерий-влак шотыш налылтыт: илемысе пºрт, урем-влакын арулыкышт, илемыште пушенге-влак да моло кушкыл кушмаш, вынем, вуд колонко-влак эре улмаш, субботник-влакым эртарымаш, илем воктене санкцийдыме свалке укелык, памятник, сквер, ш¢гарла-влакын состоянийышт, калык вий дене чонымо да олмыктымо объект-влакын чотышт, ДНД-н пашаже, пожарный безопасность шотышто добровольный общественный формирований-влакын пашашт, йоча да спорт площадке-влакым ыштымаш, культурно-массовый мероприятий, урем, ял пайрем-влакым эртарымаш, калыкын шке озанлыкысе пашаже, сайтым вудымº шотышто паша. «Атайсал» сайтыште проект-влакым регистрироватлымаш. - Парк, сквер, йолешке-влак коштмо вер-влакым чыла илемыштат тузатат. Тений Башкирийыште чылаже федеральный да региональный программе-влак полшымо дене 100 утла объектым т¢затыме, - возен телеграмм-каналыштыже Радий Хабиров. 2025 ийыште конкурсышто участвоватлаш йодмашым 11 илем пуэн, но турлº амаллан кºра нунын кокла гыч ныл илемже йодмашым мºнгеш налын. Тыге конкурсышто участвоватленыт: Корак (староста – Максим Сайсанов), Андреевка (Станислав Алиев), Тºлдº (Николай Янсубаев), Лепешкан (Борис Ильтубаев), Эшым (Александр Киликаев), Раевка (Алексей Шамшиев), Калмазан (Резеда Шарифьянова). ТОС-влакын пашаштым посна комиссий аклен. Тушко пуреныт: Мишкан район МР совет секретарь Ольга Биктубаева, район администрацийын пашажым виктарыше Ринат Сафин да «ДружбаМишкино» районный газетын корреспондентше Венера Аглямова. Ме конкурсышто участвоватлыше шым ялышкат мийышна. Нуно Чорай, Ардаш, Монар да Кугу Шаде сельсовет сельский поселенийлаште верланеныт. Кажне ял мемнам моторлыкшо, арулыкышо дене ºрыктарен, а калык – шочмо вер-шºржым уло кумылын йºратымыж дене. Эр годсек й¢р чарныде й¢рын гынат, ме кажне ялышке экшык деч посна миенна. Тугеже корным кажне илемыште тºрлен шогат. Конешне, корно янда гай шыма лийын огыл, ситыдымаш-влак улыт, но нуным корандаш тыршат. Олмыктымо пашалан оксам муаш манын, к¢шнº палемдыме ял-влак «Раш паша», ППМИ, «Атайсал» государственный проектлаште участвоватлат. Ешартыш оксам верысе власть, спонсор-влак ойырат, калык шкат пога. Мутлан, Верысе инициативылан полыш программе (ППМИ) полшымо дене корным Эшым (2021, 2025 ийлаште), Калмазан (2018), Лепешкан (2018, 2023), Раевка (2018), Тºлдº (2020, 2024) яллаште корным олмыктымо. «Раш паша» проект почеш чыла ялысе культура да образований объектыште тºрза да омса-влакым вашталтыме. «Атайсал» проект почеш энер, ер, памаш-влакым эрыктыме. Пытартыш пашаштыже чулымын калмазан-влак участвоватленыт. Текшырымашым Корак ял гыч туналме. Ял мучаште мемнам Монар сельсовет СП адми страций вуйлатыше Владимир Петров ден ял старостан заместительже Диана Николаева вашлийыч. Нуно мыланна ондак Коракын онай артобъектшым – ялын символжым ончыктышт. Тушто корак, в¢д ч¢чалтыш, мукш с¢ретлалтыныт да ял шочмо дате возалтын – 1686 ий. Сурет-влак шотышто чыла раш: корак – ялын символжо, вуд чучалтыш – памаш-влаклан поян улмым ончыкта, м¢кш – калыкын пашам йºратымыжым. Вес ий Корак ял 340 ияш юбилейжым палемда. Тылеч вара мыланна т¢налтыш школым, верысе музейым, клубым ончыктышт. Музей мемнам поянлыкше дене ºрыктарыш – тушто моткоч шуко экспонат уло. Клубым ял калык шке вийже дене чонен, ял библиотекат тушко куснен. Коракыште ме ятыр илалше, но чулым удырамашым вашлийна. Чолгалыкышт дене поснак Ольга Васингина, Тамара Ташбулатова, Зинаида Янгубаева, Алевтина Шамшитова ойыртемалтыт, мемнан мийымына годым нуно СВО-н участникше-влаклан грипп дечын эмым ямдыленыт. ™дырамаш-влак посна кленчалашке юзо микстурым оптеныт, тудет муй, имбирь да лимон гыч шога. - Калыкна пашам йºратыше да тату койышан улеш, - ойла Диана Михайловна. – Пашам пырля ыштет гын, чыла нелылык сеналтеш, илышат веселарак лиеш. Тыге ме ик ийыште у клубым чонышна. Ынде ял калыклан пайрем-влакым эртараш, моло амал дене погынаш вер уло. Тыште мом манаш лиеш? Корак ял калыкын чолгалыкшылан кºранаш гына кодеш. Корак гыч ме Андреевка ялыш кайышна. Тушто мемнам ял староста Станислав Алиев да моло вашлийыныт. Тиде изи ял пытартыш жапыште уло районым ºрыктара. Тыште шым пºрт гына уло да пенсионер-влак веле илат гынат, турлº паша шотышто эре ончыл верыште улыт. - Удырамаш-влаклан ме лнгалтыш-влакым ыштышна, воштылалын ойла Станислав Алиев. – Ме, конешне, ондак нуным каникуллан толшо уныкана-влаклан сакенна, но лунгалтыш-влак ялысе удырамаш-влакланат келшеныт да нуно тушто чучкыдын лунгалтат. Ялыуште мыланна эше ятыр онайлыкым ончыктеныт: комбо пуям, мыгылшуй пºртым. Икманаш, илем изи гынат, онайлык шуко. Андреевка гычын ме Тºлдышкº кайышна. Тиде ялын старостаже Николай Янсубаев. Тºлдыштº мемнам эн чот уремын арулыкшо ºрыктарыш. Конешне, моло ялыштат урем эре да ару лийын, но Тºлдº урем поснак ямлын койын. Ончыкыжым посна комиссийым Лепешкан ял вучен. Ялын старостаже Борис Ильтубаев. Тиде ялыште кызыт клубым олмыктат. Калмазаныште ял староста Резеда Шарифьянова мыланна пуям, памаш-влакым, обелискым ончыктен. Пытартышыжым ял калык уэмдаш шона. Палемдыде кодаш ок лий – ялыште чыла пашамат «Атайсал» проект полшымо дене ыштыме. Мер пашам чулымын ыштыше удырамаш-влак шукын огытыл. Тиде пашам куштылго манаш ок лий. Но Резеда Ростововна нимогай нелылык дечын огеш л¢д. Чолгалыкше моло енымат суапле пашашке ушнаш тарата. Ял калык тудлан чыла шотыштат кумылын полша. Нуно икмыняр ий ончыч «Айык ял» конкурсыштат чулымын участвоватленыт да муниципальный этапыште сенышыш лектыныт. Эшымыште Ишкинин да Кармазин урем-влакым тыгыде кудене вакшме – тиде пашам ял калык тыршыме дене ыштыме. Верысе калык тора кундемыш илаш каяш ок вашке, шукын кумылын шочмо ялыштыштак кодыт, у суртым чонат. Вет корно лиеш гын, ял ила. Эшымыште идалык еда «Йон галт, сава!» онай конкурс эрта. Тиде кечын чыланат кидышкышт уже пеле мондалтше савам налыт да шудым солат. Раевка ялат мотор да ямле. Тушто кугезышт кийыме верым туткын эскерат - ш¢гарлам арулыкышто кучат, тушко коштмо корным сайын тºрленыт. 2025 ийыште ш¢гарла воктене турлº арверым аралаш изи пºртым чоненыт. Конешне, кажне ялыште ситыдымаш-влакат улыт, калык нуным шылташ огыл, а палдараш тыршен. Вет палдарыде ситыдымашым корандаш ок лий. Но тидын нерген вес гана возена. Чыла илемышке миен толмеке, ме иктешлымашым ыштышна: конкурсышто Лепешкан ял сенышыш лекте, кокымшо верым Раевка ял нале, кумшым – Корак. Моло илем-влак турлº номинацийыште палемдалтыныт: Тºлдº ял – «Лучшее ТОС по привлечению жителей к благоустройству и обеспечению чистоты в населенном пункте» номинацийыште, Андреевка ял – «Лучшее ТОС в обустройстве проживания», Калмазан – «Наша деревня – наше будущее», Эшым ял – «Лучшее ТОС по содействию формирования активной жизненной позиции, поддержки гражданской инициативы». - Шочмо илемышт верч тыршыше, тудын ончыкылыкшо верч тургыжланыше калыкым ончен, кумыл нºлтын, - ойла Ольга Биктубаева. – Нине яллаште илыше-влак онай шонымашыштым илышыш шындарат, мотор объект-влакым чонат. Нунын чолгалыкышт да усталыкыштлан кºранаш гына кодеш.

Венера АГЛЯМОВА.