Рефанде совхоз 80-ше ийлаште

Пурºмучаш ялын шочшыжо Василий Николаев Рефанде совхоз директорлан 1978 ийыште шогалталтын. Тунам тудо рвезе, чолга да чулым лийын, кугурак начальник-влак тудлан ¢шаненыт. Василий Николаевич вуйлатыме дене совхоз изи огыл сенымашыш шуын, озанлык районысо ик эн пенгыде озанлыклан шотлалтын. Кугурак тукым тиде совхозымат, тудын ту жапысе директоржымат сайын шарна. Эртыше жапым эре волгыдын шарналта. Василий Николаевичлан тений 78 ий темын. Тудо 1947 ийыште – сар деч варасе неле жапыште шочын. Шым икшыван ешыште эн кугу лийын. Тудлан веле огыл, шольо-шужарже-влакланат ачашт ден аваштлан чыла сомылым ышташ полшаш пернен. Изинек нуно шудым солаш, погаш, моло пашам ышташ коштыныт. Вет ялыште паша нигунам пытен огыл. - Кажне ялыште могай-гынат посна озанлык лийын. П¢рºмучашыште – Пушкин лумеш колхоз, - ойла Василий Николаевич. – Ачам шудырен коштмо комбайн дене пашам ыштен. 1960-шо ийлаште СК-3, СК-4 комбайн-влакым кондаш тюнальыч. Электротулым пºртлашке лач ту жапыште пуртышт, тулеч ончыч урокым керосин лампе тул дене ыштенна. Авам амбарыште пашам ыштен. Ту жапыште кызытсе гай косилка-влак уке ыльыч. Шудым чыланат кид дене соленыт. Шурно ден турлº кушкылым 4000 гектарыште уденна да шынденна. Пашам кугу-влакат, йоча-влакат ыштеныт. Мемнан тукым лач тыге кушкын. Тыгай паша воспитаний лийын. Кызыт Рефанде совхозын ончычсо директоржо Изи Накаряк ялыште ила. Козаш ден Пурºмучашыште ныл шужарже ила. Нуно изашт деке унала ч¢чкыдын мият. Чаманаш кодеш, вич ий ончыч Василий Николаевичын пелашыжын умыржº курылтын. Алефтина Ялаевна шºртньº суанышт марте илен шуктен огыл. Нуно пырля 49 ий иленыт. 1972 ийыште мужыраныныт. Василий тунам 25 ияш лийын, Алефтина – 23 ияш. Вате ден марий кок икшывым ончен куштеныт, нуно ача-аваштлан ныл уныкам пºлекленыт. - Ме Упº олаште палыме лийна, мый тунам ял озанлык университетыш тунемаш пураш миенам ыле, кызыт тиде институт аграрный манылтеш, - шуя умбакыже Василий Николаевич. – Приемныйышто мотор удырым ужым, тудо палымыла чучо. Мутланымеке, рашеме – ме пырля ик – Мишкан селасе школышто тунемынна улмаш. Тыге йолташ лийна. Алефтина ветеринарный врач лияш шонен пыштен, а мый совхоз гыч направлений почеш механический факультетыш тунемаш пуренам. 1969 ийыште мый, армий гыч пºртылмеке, Йошкар-Олаш каяш шонен пыштенам ыле. Но райкомын икымше секретарьже Николай Трофимович Лысенко мыйым эсаплен да лач Упº олашке тунемаш колташ шонен пыштен улмаш. Мый школышто сайын тунемынам. Пурºмучаш кандашияш школым пытарымеке, Мишкан селашке тунемаш каенам. Моло рвезе дене пырля интернатыште иленам. Йоча тунам шуко ыле. 1966 ийыште 10- шо классым ш¢дº е‰ пытарен, латик классым – 50 ен. Палдарыде кодаш ок лий: ту ийыште школ-влак кок выпускым луктыныт – ик классше 11 ий тунемын, вес классше – у программе почеш 10 ий. Мишкан селашке мийымем годым мый эре «Ава ден икшывыже» паркым ончен савырнем. Тушто куэ-влакым лач ме – 11А да 11Б класслаште тунемше-влак – шынденна. Класс вуйлатышына Александра Николаевна Самойлова ыле. Ме тудым пеш сай удырамаш семын шарнена. Жап эрта... Мемнан класс гыч кок ен веле илыше кодын – мый да Николай Мурзабаев. Пенсийыш лекмешкыже тудо автокран дене пашам ыштыш, кызыт Курык гоч Памашыште ила. Василий ден Алефтинан студент илышышт онай лийын. Каныш кечылаште самырык-влак циркыш коштыныт. Ик пиалан случай деч вара нунылан циркышке идалык тугок кошташ талоным пуэныт улмаш. Чылажат тыге лийын: 1970 ийыште ™пº олашке Вальтер Запашный толын. Гастроль годым тудын тигрже изишак сусырген улмаш, операцийыш ветеринар-влакым ужыныт. Тигрым Алефтиналан эмлаш пернен. Тудо осал янлыкын йолжо гыч имым шудырен луктын. Тидлан госцирк вуйлатыше-влак ¢дырлан пºлекым ыштеныт – идалыклан циркыш кошташ талоным пуэныт. Василий Николаевич армийыште служитлыме жапшымат шокшын шарна. Тидын нерген тудо тыгеракын ойла: - Мый радиоразведкыште служитлышым. Тушко логалашлан призывник йот йылмым сайын палышаш да сайын колшаш лийын. Мый школышто тунеммем годым йот йылмым йºратенам. Немыч йылмым мыланна Караидель районысо Подлубово ял гыч Николай Гайнанович Гайнанов туныктен. Йот йылмым кумылын тунеммемым военкоматыште пален налыныт. Тыге мый полковой школыш логалынам, тушто вич тылзе англичан йылмылан туныктеныт. Туныктеныт сайын. Мутлан, мый кызытат англичан йылме дене серышым возен кертам. Служба мылам келшен. Ял озанлык институтышто мый тыгак «зенитно-пулеметный батарейын командирже» специальность почеш военный кафедрым тунем лектынам. Радиоразведкыште служитлыше-влак ончыкыжым чыланат вуйлатыше лийын пашам ыштеныт. Пырля служитлыме йолташем-влак мыйым – командирыштым шарнен илат, ик гана огыл унала толыныт. Ме Башкирий гыч шукын ыльна, кок йолташем Бурай район гыч ыле. Баренцев тенызыште мый икымше гана ийыште моржвлакым ужым. Кумыл нºлтын онченам! Й¢двел кава турлº тус дене волгалтмаш ден ош йуд-влакат моткоч мотор ыльыч. Мылам тушто чылажат моткоч онай чучын! Но южо йолташемлан йудвел кундем келшен огыл, тусо игече моткоч пенгыде лиймым йодеш. Но мый тушто шуаралтынам веле. Ончыкыжым тиде пенгыдылык мылам моткоч кулешан лийын – мыйым шонымашке шуашак тыршаш туныктен. Кугурак тукымын мутшо почеш, Рефанде совхоз жапыштыже моткоч поян лийын да пашам сайын шуктен. 1987 ийыште тудо вич миллион тенге парышым налын. Тиде окса дене шагал огыл техникым налме. Мутлан, гусеницан ДТ-75 трактор 5000 тенге шоген, ораван Т-150 трактор – 12000 тенге, МТЗ – тўжемат пеле, «Колос» шурным погышо комбайн – 8000 тенге, «Нива» - 5000 тенге. Василий Николаевич Рефанде совхозын илышыж нерген кумыл нºлтын ойла. Тудо эртыше жапым волгыдын шарнен ила, но тидын годымак озанлык шаланымылан чот шулыканеш. 80-ше ийлаште совхоз пашаен-влак латкумшо пашадарым налыныт, но индешлымше ийлаште илыш палын вашталтын... Озанлык-влак шаланаш туналыныт, Рефанде совхозымат арален кодаш йºн лийын огыл. Мом манаш? Жапше тугай лийын. Озанлык-влак ту жапыште элна мучко шаланеныт. Ял калык пашадар деч посна кодын. - Совхоз директорлан мыйым 1978 ийыште шогалтеныт, тиде пашам 1987 ий марте ыштенам. Ме шурным лу тужем гектарыште ¢денна, кургым – 4500 гектарыште. Совхозыштына шудº комбайн, 140 трактор ыльыч. Идалык еда кок ферме дене чоненна. 1979 ийыште Озеркаште кермыч гыч кумшюдº ушкаллан фермым нºлтална. Новотроицкийыште кок корпус ыле. Изи Накарякыште сºсна ферме пашам ыштен. Урлыкаш вольыкым Илиш район гыч конденна - тун зоотехникна лач тушечын ыле. Пурºмучаш ялыште чонымо у корпусышто кудш¢дº вуй ушкалым ашныме. Мишкан селасе уй заводыш кажне кечын кумло кок тонн шºрым нангаенна. Пашам поснак сайын презым ончышо Валентина Иванова, доярке-влак Алкима Айгузина ден Анна Лекандрова ыштеныт. Совхозышто чылаже 1200 наре ен пашам ыштен. Торарак ялла гыч пашашке посна автобус дене толыныт. Нине автобус-влакым совхоз шке налын. Рефанде совхозыш Новотроицкий, Козаш, Пурºмучаш, У Козаш, Арзамат, Озерка, Изи Накаряк ял-влак пуреныт. У Козашыште шорык ферме ыле. Тушто шым т¢жем шорыкым ашныме. Кажне суртышто пірінан шорык-влакым ончышо сакманщице, комбайнер-влак иленыт. Калык пашам йºратыше ыле. Чыланат пашам ышташ, илаш, ешым погаш, икшыве-влакым кушташ тыршеныт. Тидлан кºра совхозышто посна стройбригадым чумырымо, нуно пеш шуко пºрт ден пачерым чоненыт, самырык-влаклан, эсогыл, посна урем-влакым ыштыме. Техника пеш шуко ыле, нунын дене кошташ механизатор-влак ситен огытыл. Тидлан кºра телым ончыкылык механизатор-влакым ямдылаш туналме. Кумылан-влакым Харьков оласе «Серп и молот» мотостроительный заводыш, Волгоградыш, Минскыш, Рубцовкыш колтымо. Рубцовск ола Алтай крайыште верлаен, тушто А-41 двигатель-влакым да нунылан жапаш ужашым ыштеныт. Тушечын ме индешле коленвалым конденна. Тиде пеш шуко! Механикым мый сайын паленам, директорлан шогалтымышт деч ончыч тун инженер лийын ыштенам, пашадарем 190 тенге ыле. Тиде 1974 ийыште. Паша ситышын лийын, техникым ч¢чкыдын олмыкташ к¢лын, жапаш ужаш-влакым турлº вере кычалаш пернен. Вет п¢тынь двигательым олмыкташ нангаяш йºсº. Мутлан, коленвалын гына нелытше 90 килограмм лийын, а путынь двигатель нерген ойлыманат огыл. Ту жапыште Новотроицкийыш КПСС-ын Башкирийысе областной комитетшын кокымшо секретарьже Владимир Леонидович Воюшин толын ыле. Мый тудын дечын шлифовальный станокым йодым. Кокымшо секретарь уло мае.

Ик жап гыч гараж вуйлатыше Виктор Балахнин Украин ССР-се Полтава областьысе Лубны ола гыч у оборудованийым кондыш. Тылеч вара мастерскойыштына паша шолаш тюнале. Мемнан деке полышым йодын районысо совхоз ден колхоз-влак гыч веле огыл, моло район гычат толаш тюнальыч. Тыге ме трактор-влакым олмыкташ да погаш тунемна. Тылзеш латныл техникым олмыктенна. Пашанам вуйлатыше-влак эсапленыт да к¢кшын акленыт. Башкир АССР-н ял озанлык министрже 1973 гыч 1982 ий марте Социалистический пашан Геройжо Ахмет Гатаевич Аминев ыле. Республикысе совхоз директор-влакым тудо, чылаже 160 директор лийын, эре сайын приниматлен, проста айдеме ыле. Ме пашам тыршен ыштенна, тидлан кºра иканаште латкок оклад дене палемденыт – 6000 тенге оксам туленыт. Тиде окса дене ВАЗ-2106 машинам налынам. Мемнан станокна-влак эше ш¢дº ий ыштат ыле, но нуным куртньº пудыргылан сдатленыт. Тиде чоным пеш чот ойгатара. 1972 ийыште мый Челябе заводышто практикым эртышым, тушто шымле ияш ФАИ-24 канадысе фрезерный станок-влак шогеныт. Туге гынат, пашам пеш сайын ыштеныт. Кызыт самырык-влак ожно бензин ден соляркым тугок налаш лиймылан огыт ушане. А тунам совхозлан ик кварталлан кумшюдº тонн горючийым пуэныт. Шефский полыш сайын организоватлалтын ыле. Кажне совхоз Упº оласе могай-гынат организаций дене кылдалтын. Мемнан совхоз – 2 №-ан Строймеханизаций дене. Кураторна КПСС-н Кировский районысо комитетшын кокымшо секретарьже Юрий Сергеевич Демин ыле. Иктаж-мом чонаш материалым кычалын огынал – мыланна виклан ик миллион кермычым пуэныт. Траснпорт кулын гын, «Мишкан» совхоз директор Вячеслав Фролович Самойлов да Сельхозхимийын управляющийже Николай Александрович Козлицкий полшеныт. Конкуренций тунам лийын огыл – озанлык-влак ваш келшен иленыт, чыланат район верч тыршеныт. А пашана ушнен толын. Шурно идымыште шурно курык дене киен – тудым нангаен шуктен огынал. Шурно пужлен гын, мутым пенгыдын кучаш пернен. Ик жап мый калык контроль комитетыште ыштышым. Но 1991 ийыште Борис Ельцинын указше почеш тиде организацийым петырыме. Лач ты жапыште чылалан кугурак ак дене тюлаш тюналаш перныш. Электричествыланат ак кушкаш тюнале. Озанлык-влак банкротство нерген увертараш тюнальыч... Но Рефанде совхоз пашам ыштыме годым ятыр кулешан пашам ыштен шуктымо. 1987 ий марте Мишкан районышто асфальтобетонный завод лийын огыл, асфальтым йодын Пурº олашке коштынна. Асфальт заводым чонымеке, корнын ятыр ужашыжым саемдыме, тидлан кºра Ял озанлык министерство мемнам палемден – озанлыклан гидравлический кольман Т-130 тракторым пуэн. Пенсийыш лекмешкыже, 2009 ий марте, Василий Николаевич Мишкан селасе 150 №-ан ПТУшто профессиональный обучений мастер лийын ыштен. Ту жапыште тиде образовательный учрежденийым Валерий Байбулатов вуйлатен. 2014 ийыште ПТУ агропромышленный колледжыш савырнен. – Мый индеш ий ончыкылык тракторист-машинист, сварщик-влакым ямдыленам, - ойла умбакыже Василий Николаевич. – Училищын Изи Накарякыште филиалже ыле. Тудым почаш Валерий Тимиргалиевичлан мый темленам, тудо келшен. 2000 ийла тюналтыште 25-30 специалист дене луктынна. Студент-влак Караидель да Балтач районла гычат лийыныт. Экзаменыш Мишкан селашке намиенна. Василий Николаевич кызыт сулен налме канышыште улеш гынат, огеш йокроклане. Тений сад-пакчаштыже паша шуко – олмапу-влак сай лектышым пуэныт. Кенежым тудо мºрым, снегым погаш коштеш, куэ да тумо выльыкым ямдыла. – Икшыве-влакым сайын вашлияш кулеш, - шыргыжалын ойла ветеран. – Вашке эргым ешыж дене толшаш. Мончаш олтем да турлº сийым ямдылем. Нуно унала чучкыдын толын огыт керт – тораште илат: эргым – Кумертау олаште, удырем – Москваште. Мо мыйым эн чот куандара? Икшывем ден уныкам-влак. Нуно тыршышан улыт, мый гаем да Алефтина пелашем гаяк. Йºн дене пайдаланен, ача-ава-влаклан чылаштланат икшывыштын могай-гынат сенымашыш шумыштым ужаш тыланем. А кугурак тукымлан – яндар ушакылан да таза-эсен лияш. Ял озанлык пашаен-влаклан гын – чытымашым, суапым да сай <лектышым.

Виктория ИШМУРЗИНА.