Тунемаш, тунемаш, тунемаш

Тунемаш, тунемаш, тунемаш

Жапын чын педагогшо-влак икмыняр тукым сай шинчымашым да воспитанийым налышт манын, шуко ыштеныт

Жап шижде эрта. 2017 ий мучаште Кугу Октябрь революцийлан 100 ий темын. Мишкан РДК-ште тиде кечылан лўмлалтше кугу концерт эртен. Сценышке тўрлє плакатым, шарым кучышо демонстрант-влак, горн йўк дене пионер-влак речевкым ойлен, целинный мландыште комсомолец-влак, кредалмаш деч ончыч мє‰гышкє серышым возышо фронтовик-влак лектыныт. Сцена гыч чылалан сайын палыме, чонлан лишыл революционный, патриотический да лирический муро-влак йо‰галтыныт.

Кажнылан пўрымашын ойырымо жапше шерге. Кызыт Октябрь революций нерген тўрлє шонымаш коштеш гынат, тиде тыглай е‰-влакым шинчымаш корныш лукшо пеш кўлешан событий улеш. Кунам мый декем Алишер уныкам шымлыме пашалан келшыше темым йодаш толын, мый тиде исторический датым налаш темлышым.

Кызытсе йоча-влак Октябрь революций, Владимир Ильич Ленин нерген пеш шагал палат. А эртыше жапым пагалаш да аклаш тунемде, ончыкылык волгыдо илышым чо‰аш ок лий. Шке элын историйжым, тудо кеч-могай лиеш гынат, кажне е‰ палышаш. Вет тиде мемнан историй, моло пуалтын огыл. Темым тыге лўмдышна: «20-шо курымыш пєртылын. Совет школын илышыже педагог-влакын шинчашт дене: 21-ше курым гыч ончалтыш». Уныкамлан мый туныктышо шочшына-влак деч совет пагытысе школ илышым йодышташ да Ильичын «Тунемаш, тунемаш, тунемаш» манын кўштымыжым илышыш кузе пуртымым пален налаш темлышым.

Ачамын, Ишале Ишкузинович Ишкузинын, шарнымашыже уныкамлан Кугу Октябрь революций деч ончычсо неле илышым пален налаш да революций деч вара эркын-эркын илыш саем толмым рашемдаш полшен. Шарнымаш марла возалтын, а уныкам-влак марий йылмым огыт пале. Нуно лудын кертышт манын, дневникым мый рушлаш кусаренам, уныкам-влак компьютер дене погеныт, Мишкан рўдє библиотекыште материал-влакым погаш полшеныт.

Ик эн шергакан источниклан Башкортостан Республикысе общий образованийын заслуженный пашае‰же, РФ общий образованийын почетный пашае‰же, РФ калык просвещенийын отличникше Вячеслав Айгушевич Князевын; кужу жап пионервожатый лийын ыштымылан кромсомол ЦК-н да В. И. Ленин лўмеш Всесоюзный пионер организацийын грамотышт-влак дене наградитлалтше Любовь Алексеевна Исадыкован (кызыт 1 №-ан лицейыште библиотекарь лийын ышта) ойлымышт шотлалтеш. Адакшым мый шкемын пионер да комсомол жапысе илышемым каласкалышым. Мишканысе пионер-влак, тыглай е‰-влак 22 апрельыште - В. И. Ленинын памятникше воктеке пеледышым кучен мийыме нерген шарналтышым. Тунам чылажат моткоч торжественно, кугу пайрем кумыл дене эртен. Чылан пырля «Ленин всегда живой» мурым мурена. Солист семын РДК-н тунамсе директоржо Яков Байдимирович Байдимиров мурым тў‰алын.

Мыйын чоныштем кызытат класс вуйлатышына Нина Михайловна Мадиярова ила. Тудлан Юмыжак туныктышо лияш пўрен. Калык просвещенийын отличникше. Лач тудо, Нина Михайловна, мыйым ончыкылык туныктышо семын ужын да шкеак мемнам, 10 тунемшым, Благовещенский педучилищыш намиен. Тудын ачаже Михаил Николаевич Михайлов, РСФСР школын заслуженный туныктышыжо, Ленин орден, «Трудовой Красной Знамени» орден-влак дене наградитлалтын. Нина Михайловна мыланем илышыште эре эн поро туныктышо лийын.

Андрей Илинбаевич Егоровын шке тунемме жапше да совет школышто тунемше-влакын илышышт нерген шарнымашыжым тўрыснек ончыктем.

2017 ий октябрь тў‰алтышыште ме тудын дене вашлийна да шарнымашыжым возен нална, а 9 декабрьыште тудын шўмжє кырымым чарнен.

Андрей Илинбаевич 1937 ийыште Мишканыште шочын. Мишкан кыдалаш школ деч вара Военно-Морской флотышто служитлен. Одесский да Нахимовский мореходный училищылаште тунемын, военно-морской училищыште 40-ше электронный военный школышто чертежник лийын, вара посна инженерно-технический командыш кусареныт. Посна команда дене Андрей Илинбаевич Кубышко миен. Армий деч вара БГУ-н химико-биологический факультетшын студентше лиеш. Ик жап гыч тудо заочный отделенийыш кусна. 1963 ийыште шочмо школышкыжо пашам ышташ толеш. 2005 ий марте тудо илышыжым йоча-влакым туныктымо да воспитатлыме пашалан пуэн. Туныктымо жапыштыже тудо йоча-влакым илышыште эре чын, лўддымє лияш да нимогай паша деч чакнаш огыл, эре се‰ымашке шуаш тыршышан лияш ўжын. 32 ияш улмыж годым «РСФСР калык просвещенийын отличникше» суапле лўмым пуат, а 39 ияш БАССР-ын заслуженный туныктышыжо лўмым налын. Ленинын шочмыжлан 100 ий теме лўмеш медаль да ятыр грамота дене наградитлалтын.

Кужу жап Андрей Илинбаевич класс вуйлатыше-влакын, ученический да комсомольский организаций-влакын, старший пионервожатый-влакын, Бирский государственный педагогический институтын практикантше-влакын воспитатлыме паша шотышто кураторышт лийын. Вич ий ончыкылык студент-влакым ямдылыме шотышто организатор лийын. Тыгак Ю. А. Гагарин лўмеш дружна советын кураторжо, туныктышо-влакын парторганизацийын секретарьже (9 ий), туристско-краеведческий пашан организаторжо. Андрей Илинбаевич чыла могырымат шуаралтше е‰ лийын. Тудо моторын сўретлен, весела мыскараж-влак дене кумылым нєлталын. Андрей Илинбаевич эше экстрасенс семын ойыртемалтын. Тўрлє шудо гыч ямдылыме настойжо мыланна черланыме годым писын паремаш полшен. Ватыже Ольга Семеновна дене ончен-куштымо пакча-саскаже лектышыже да тўрлє улмыжо дене єрыктарен.

А. И. Егоровын шарнымашыже

- Мыйын икымше туныктышем Павел Бикмасович Иманбаев лийын. Тудо пеш талантан айдеме ыле. Скрипкам сайын шоктен, моторын сўретлен, сылнын мурен да куштен, районын культурный илышыштыже чолган участвоватлен. Пений урокышто революционный да патриотический муро-влакым туныктен: «По долинам и по взгорьям», «Песня о Чапаеве», «Бой за Родину», «Катюша»… Муро мутым тунемшашлан ме мє‰гє кайыме годым тудым мурена.

Тунам школым пу дене олтен ырыктеныт. 16 ко‰гам олтеныт. Шыжым да шошым тунемше-влак шкешт пуым ямдыленыт, чодыра гыч пуым изорва, издер дене шўдыреныт. Телым колхоз полшен. Тетрадьым школ пуэн, тудо ситен огыл. Чистописаний, математика да руш йылме дене тетрадь-влак лийыныт. А моло предмет дене тошто газетеш але книгаш возенна. Кўртньє перам чернилаш тушкалтен серена. Чернила атым урок тў‰алтышыште шалатеныт. Мє‰гыштє чернилам сажа дене, йошкар ушмен сок дене, нєлпє шўм дене ыштенна. Учебник-влак дене школышто гына пайдаланенна. Мє‰гє пашам доскашке возымо почеш серенна.

Школышто пионер ден комсомолец-влакын добровольный организацийышт ышталтыныт. Йошкар материал лийын огыл. Галстук олмеш йошкар бантым пидынна.

Ту жапыште пашалан воспитатлымаш пеш сайын шындалтын. Пионер ден комсомолец-влак коксагызым кушташ полшеныт. Тиде млечный сокым лукшо кушкыл, тушечын авиастроенийлан да машиностроенийлан резинным ыштеныт. Тыгак колхоз кайык фермыш коштынна. Нине ферма-влаклан луым погенна. Инак э‰ер воктенсе чара курыкыш пўнчым шындаш коштынна. Тидлан мыланна пуым тугок пуэныт. Ме ешланна полшен кертмылан моткоч куаненна.

60-шо ийлаште ученический общественный организаций-влак коммунизмым чо‰ышын моральный кодексше почеш иленыт да пашам ыштеныт.

Мишкан кыдалаш школышто лесничествын йодмыжо почеш школьный лесничествым ыштыме. Иман пуше‰ге-влакым шынденна. Шыжым тумлегым, кож пўгыльмым погенна. Чодыра участкыште противопожарный дежурствым организоватлыме. 70-ше ийлаште ныл гана чодырам пожар деч арален кодымо. Пасушто шурно вуй-влакым погенна. Комсомолец-влак общественный верлаште милиций ден пырля дежуритленыт. Сарын да пашан ветеранже-влак дене вашлиймашлам чўчкыдын эртаренна. Профессий нерген утларак пален налшашлан производственный организацийлашке коштынна: промкомбинатыш, Быт пєртыш, типографийыш, кермыч заводыш, вольык да кайык фермылашке.

Мемнан Мишкан кыдалаш школышто ик гусеничный да ик орван трактор, комбайн да моло ял озанлык техникын макетышт лийыныт. Мастерской ыле, тушто тунемше-влак чыла нине машина-влакым шымленыт. Каникул годым тунемше-влак МТС-ште практикым эртеныт, ял озанлык машина-влакым олмыкташ тунемыныт.

Школ тунам пеш чолга илыш дене илен. Мыланем моткоч сай туныктышо-влак дене пашам ышташ логалын. Нуно чыланат пашам уло кумылын ыштеныт да Ильичын «Тунемаш, тунемаш, тунемаш» манме сугыньжым илышыш пуртеныт.

Илыш куштылго лийын огыл гынат, е‰-влак шинчымашым налаш тыршеныт. Социальный илыш шкежак, чап да мораль манме кодекс е‰-влакым чын илыш корныш шогалтеныт. Тунам элыштына туныктымо паша ончыко кугу ошкылым ыштен, а кызыт воспитатлыме паша йєршын уке. Таче пашалан да патриотический воспитаний йомын. Мемнан жапыште тў‰ принцип тыгай лийын: кажне е‰ киндын акшым палышаш, шочмо эл деч шерге нимо уке.

Компьютерный техника илышыш пурымеке, творческий да шонен ыштыме паша укешке лектын. Телевиденият кушкын толшо тукымым пужаш полша. Самырык-влак дене воспитатлыме паша кодекс уке, йоча движенийым вия‰дыме государственный программа пытен. Нравственный воспитаний начаремын. Шолыштмаш, е‰ым ондалкалымаш, толымаш, виешлымаш ончык лектыныт. Йот элысе илышым моктымаш озалана.

Тыланда, самырык тукымлан, ялыште социальный культурым ыштыме, районын материальный базыжым саемдыме нерген шонаш кўлеш. Мемнан районышто шкенан вуйлатышына, лидерна, ферма вуйлатыше-влак лийышт, а єрдыж гыч толшо е‰ огыл.

Андрей Илинбаевичын весела мыскараже, порын шыргыжмыже эре чоныштына илаш тў‰алеш.

Совет пагытыште комсомолец-влакын ўстел книгаштлан Николай Островскийын «Как закалялась сталь» книгаже шотлалтын. Тушечын ик ужашыжым ме наизусть тунемынна. Тудын содержанийже кызытат актуальный улеш: «Самое дорогое у человека - это жизнь. И прожить ее надо так, чтобы не было мучительно больно за бесцельно прожитые годы, и, чтобы не жёг позор за подленькое и мелочное прошлое и, чтобы, умирая, мог сказать: «Вся жизнь и все силы были отданы самому прекрасному на свете - в борьбе за освобождение человечества».

Андрей Илинбаевич Егоров, Нина Михайловна Мадиярова, Михаил Николаевич Михайлов тыге каласен кертыт ыле: «Ме чумыр илышнам тўняште эн кўлешан да волгыдо пашалан - самырык тукымым туныкташ да воспитатлаш пуэнна».

Нунын гай е‰-влакын чот тыршен пашам ыштымыштлан кєра йорло, нужна, пычкемыш Россий гыч куатле державыш савырненна.

Российын ончыкылык озаже-влаклан, кушкын толшо тукымлан сайын тунемаш да пашам ышташ, яндар чон дене илаш тыланем. Образованийым налын, шке пашада дене те шочмо элнам пе‰гыдемден кертыда. Самырык туныктышо-влаклан ик тыланымаш гына лиеш - айдемым АЙДЕМЕ лияш туныктыза.

Чыла е‰лан шарнаш кўлеш, ме тыште таче илена, сандене илышыште сайжым гына муаш тыршыман. Кажне кечылан, яндар кавалан, кайык мурылан да чумыр илышлан куанен илыман.

Н. ЗАЙНУЛЛИНА, Мишкан селасе 1 №-ан лицейын ончычсо туныктышыжо, пенсионер.