Кугече пайрем

Кугече - марий калыкын тўн пайремже, манаш лиеш. Тиде – акрет жапысе, кугезе-влакым уштымо да Юмо деч суап ден полышым йодмо жап. Кугезына-влак ўшаненыт: ты жапыште мландышке ош имньышкыже шинчын Ош Кугу Юмо – Мер Юмо вола да калыклан суапым пуа, тыгак кок тўня коклаште омса почылтеш да мемнан деке кугезына-влакат толыт. Эрвел марий-влак Сорта кечын - изарнян - лач нунын лўмеш сортам чўктат, нуным уштат - мончаш пуртат, пукшат-йўктат да ужатен колтат. Кугече - марий калыкын кугу пайремже. Тиде пайрем сандалык, мланде шочмо дене, илыш тўналме дене кылдалтын. Арам огыл ты пайрем годым муным пєрдыктен модыныт, ўстембалнат сий кокла гыч эре муно лийын - финн-угор калыкын мифологийже почеш илыш лач тушеч тўналын. «Ожно мланде лийын огыл, йырваш теныз гына шарлен. Но кава гыч кайыклудо волен да пыжашым ышташ теныз пундаш гыч ненчым кўзыктен, вара ты пыжашеш муным мунчен. Тыге илыш тўналын», - ойлат финн-угор калык миф-влак. Тиде миф тўшка шўдыр-влакын лўмыштыштат палдырнен. Кавасе тўшка шўдыр-влак кокла гыч иктыжым кугезына-влак Юмынлудо маныныт, весыжым - Лудо пыжаш. Кугече - ўшаным кондышо пайрем. Ожно эрдене эрак кынелын, могай игече лийшашым умылаш тыршеныт. Кугече тўналме кече ояр шога гын, шурно умен шочшаш, мўй чот лийшаш, йўран гын, понгылан поснак сай, кўдырчан йўр лиеш гын, шокшо кенеж лиеш манын ўшаненыт. Кугече кушкыжмын (пел кон кечын) тўналеш. Ожно тиде кечын ўстелым, олымбалым ош вынер дене леведыныт. Устембалне тўрлє-тўрлє сийым шынденыт. Чыла тидым ямдылаш ава-ковалан изирак-влак чылан полшеныт. Ача да кугурак эрге-влак пуым пуртеныт, вўдым конденыт, эрдене эрак мончаш олтеныт. Тура кечывал деч вара ешыште кугурак енже кумалтыш йўлам шуктен. Но утларакшым ты йўлам пошкудо-влак пырля погынен эртареныт, тичмаш кочкышым (мелна кышылым) ончылгоч кутырен келшыме суртыш солык дене леведын намиеныт. Тушто удыл моштышо ен але ялысе карт кугыза кажне кочкыш ончылно тудын озажлан да ешыжлан пиалым, улан илышым тыланен пелештен. Ожно кумалтыш йўлам ышташ погынышо-влак эре ош тувыр-йолашым чиеныт. Удылшо енын вургемже чыла ошо лийын - ош мыжер, ош теркупш. Ожсо карт кугызан кугече шомакше тыгайрак лийын: «Ош Поро Кугу Юмо, теве вўчкен товло! Тиде тичмаш мелна кышыл дене, ты тичмаш когылет дене, ты тичмаш пурат дене (озан лўмжє) илашыже тыгак кугу тичмаш дене йєным пу… Ынде ты тичмаш кочкыш ончылно йодына, Ош Поро Кугу Юмо, (озан лўмжє) ешыжлан вараксим гай вычыматен илаш, сурт-погыжым умыла гае оварген ешаралташ порсын перкем пу, икшывыже-влакым ушан-акылан ыште, коштмаштышт осал дечын, мо оккўл дечын пыдал, сурт кудывечыжым осал тул дечын арале, уда шонышан енын коштмо корныж деч коранде, Ош Поро Кугу Юмо!» Тиде кечын тыгак осал шўлыш, осал ю пурымо дечын аралалтыныт: омсам, капкам петыреныт, пызле укшым омса ўмбаке пижыктеныт. Мемнан кундемыште кушкыжмын (шонгыен-влак ойлымо почеш) пєртым, пєртончылым, тувыр-йолашым, моло настам мушкыныт. Оралтым эрыктеныт, мончаш пуреныт. Тыгак вольык вуйым, йолым, пурам шолташ ямдыленыт. Вўргечын колышым ушташ ямдылалтыныт. Кугезына-влак тиде кечым «колышо кон кече» але «тоштымарий кон кече» маныныт. Пєртыштє кечывал марте тулым ылыжтен огытыл, вольыкымат кечывал марте пукшен огытыл. Молан манаш гын, сурт вольык вўташтат, кўтўштат шып коштшо, чодыраште ынже йом, шоненыт. Сурт гыч оксам енлан пуэн огытыл, уке гын, идалык мучко оксалан от шу, маныныт. Тўн пашам ыштен огытыл - вольык, кайык ок тўжан, манын шоненыт. Эрдене эрак пошкудо декат кошташ ок лий улмаш, пуйто эрдене эрак толшо ен озан перкежым нангая. Ялыште южо енже порырак еным, осал чонан ен толмо деч ончыч, шке декыже когыльо кочкаш ўжын. Пєртыштє пеш шып мутланеныт, шып коштыныт. Тиде ырым почеш, пуйто озыркан мардеж пакча кєргетым йўр дене лупшен кая. Кўварым кечымучкат ўштын огытыл, ўпым шерын огытыл - пуйто чыве пакчам удыраш тўналеш. Конгамбаке кўзаш ок лий улмаш - чыве муным ок мунчо, кыдетлен гына кошташ тўналеш. Шўргымат мушкын огытыл. Кугече ваштареш кўсынлаш толшо енлан нимомат пуэн огытыл. Поро ен кўсынлаш огеш кошт, осал чонан веле коштеш - тыгай ырым лийын. Вўргече касым «Кугече кас водо» маныныт. Изарнян южо ялыште сорта чўкташ шўгарла ваке колышо родо-тукымыштым имне дене налаш коштыныт але йолынат миен толыныт. Мончашке мушкылташ кайыме деч ончыч суртоза тоштыен-влакым ўжын. Озавате ош вынер шовыч дене леведме ўстембаке кочкышым поген. Мелнам кўэштын, шўрым шолтен. Тоштыен-влаклан лўмын ямдылыме изи олымбалым але посна ўстелым шовыч дене леведыныт. Тушакын посна кодымо терке, кўмыж, совла да пура коркам веранден, шўрым, пурам темен шынденыт. Кинде дене мелнам тодышт оптеныт. Туштак сорта-влак чўкталтыныт. Ончыч Киямат тєра ден Киямат сауслан, умбакыже, шкеныштын кугезе кочашт да кувавашт гыч тўналын, чыла колышо родо-шочшыштым уштеныт. Мучашлан утым кува ден утым кугыза-влакым (мондалтше тоштыен-влакым) уштеныт. Тоштыен-влакым уштымо годым тыгерак ойленыт: «Поро тоштыен-влак (лўмышт дене), теве таче тендам пайремыш ўжмє кечыдат шуо. Ала родыдымо-шочшыдымо кугезе тоштыен-влакым ўжын конден улыда. Чылаштланат шужо! Ала иктаж-кєм монден коденам, ваш-ваш шунен пукшыза, йўктыза». Изарня кече колышым уштымо йўлаште тўн верым налеш. Тиде кечын чыла вере илыше марий-влак, колышо-влакым шарнен, сортам чўктат. Сандене тиде кечым сорта чўктыш кече але сорта кече маныныт. Ты кечын ўдыр-влак шке ший сєрастарышыштым тєрленыт. Идалык мучко ший гай волгалтын илаш йєн лийже манын шоненыт. Эрвел марий-влак колышо-влаклан омса тўрыштє сортам чўктат. Чылажымат тыгерак ыштат: ондак пўкеным шындат, тудым леведыш дене леведыт, варажым тўрлє сий дене шоктем верандат. Шокте пундашке пырчым пыштат да йырже, ик вере мелнам кышкаш яра верым коден, сорта-влакым пижыктен лектыт. Шокте кєргышкє але ате дене воктекыже чиялтыме муным пыштат (эн шагалже шымытым, шукынжо - индешым, латкоктытым але утларак пыштат). Тўжвач ончалмаште, тыште нимогай онайлык ок кой, но финн-угор миф ден астрономийым тарваташ гын, чылаштыжат посна символ-влак раш палдырнат. Кугече пайрем – шошо пайрем. Ты жапыште лум ден ий шулат да вўд ташла – а финнугор-влакын тўн мифышт Лудо пыжаш - Шокте шўдыр (Плеяда созвездий) гыч чонештен волышо, вўд ўмбалне пыжашым оптышо да муным мунчышо Лудо нерген ойлымаш гыч тўналеш. А сортам чўктымє шокте – тиде кавасе Лудо пыжаш - Шокте шўдыр огыл мо? Садак! Тугеже, шокте йыр йўлышє сорта-влак тусо шўдыр-влакын символышт лийыт. Шокте кєргыштє але воктенже кийыше муно-влак – мифысе Лудын муныжо-влак лийыт. Миф почеш ме палена: Лудын кок муныж гыч Кече ден Тылзе лектыт. Тиде - Юмо ден тудын пелашыже. Тугеже Лудыжо каваште могай шўдыр але планета улеш? Эр ўжара шўдыр – Венера. Тудак Юмын ава лиеш. Вет Венера кажне кандаш ий гыч шкенжын пыжашышкыже – Лудо пыжашке пєртылеш. Кажне суртышто тоштыен-влакым уштымеке, изирак-влакым родо-тукым да пошкудо деке ўжаш колтеныт. Пайрем умбакыже шуйнен… Ял мучко коштын савырнымеке, колышо-влакым ужатеныт. Тыгодым тыгерак ойленыт: «Ынде, тоштыен-влак, мемнам вурсен ида кай. Ала пукшен-йўктен моштен огынал, ида сыре. Ала шокшо шўрымат жапыштыже пукшен огынал. Нелеш ида нал. Шке пиалдам мыланна кодыза. Сайын миен шуза!». Варажым чыла кочкышым, ир кайыквусо кочшо манын, капка ончык луктын кудалтеныт. Атесовла-влакым, шовычо денак поген налын, клат коклаш але пєрт коклашке пидын сакеныт. Вўргече да изарня йўдым локтызо-влак (пўчкедыш кува-влак) коштмо йўд маныныт. Тиде йўдым, шонгыен-влакын мутышт почеш, локтызо-влак монча еда коштыныт. Монден кодымо тувыр-йолашын урвалтыжым пўчкын налын, шўгарлаш нангаен локтылыныт. Кугурня гыч шочмо марте пайрем умбакыже шуйнен. Кугарнян (кугу кон кече) самырык-влак весела кумыл дене жапым эртареныт, тўрлє модыш дене модыныт, пайрем лўмеш сакыме лўнгалтыш дене лўнгалтеныт. Илалшыракше шке шот дене пайремлен. Шуматкечын кугу сомылым тєрлен огытыл, кумалме сийым ямдыленыт. Рушарнян Кумалтыш кече. Когыльо чоклымо кече манылтын. Тиде эрдене эр кечын модын лекмыжым ужаш вашкеныт. Эрок мелнам ыштеныт, мончаш мушкылтын, эре вургемым чиен, Ош Поро Кугу Юмылан кумалыныт. Кочкышым конга але возак тулыш пыштен, надырым пуэныт. Шочмо - Юмын кўзымє кече манылтын. Кугезына-влак тиде кечын нимогай сомылым ыштен огытыл. Нуно ўшаненыт: Юмо пайремлан мландышке вола да шочмын уэш кавашке нєлтеш. Ятыр вере шочмын пайрем пытен. Тудым ташлама йўмаш дене мучашленыт. Но южо вере пайрем мучашлалтын огыл, нуно тылеч варасе кушкыжмым - аяр кон кече маныныт. Ты кечын сондыкым, ларым, клат омсам почын огытыл. Оралтыште шаньыкым, кольмым, шорвондым кучен нимогай сомылым ыштен огытыл. Тиде кечын иктаж-кє кольмым кидешыже куча гын, але клат омсам почеш гын, кугу мардеж, шолем лиеш манын ойленыт. А икмыняр кундемысе марий-влак Кумалтыш кече деч вара эше ик арня пайрем куаным кученыт да ты жапым Изи Кугече маныныт.

Валерий АБУКАЕВ ямдылен.