Ю мо тыгай

Ю мо тыгай?

Марий йылмыште ю мут уло, но тудын мом ончыктымыжым раш умылтараш неле.

В. М. Васильев, А. А. Са¬ваткова, З. В. Учаев возымо (1991 ий) марла-рушла муте¬рым налаш гын, ю рушлаже заклинание, наговор, заго¬вор лиеш. А. А. Абрамова, И. С. Галкин, А. С. Ефремов да моло возымо шуко томан марий мутерыште (1990 ий гыч лекташ тў‰алын) мутын значенийжым рашрак умылтарыме: I - 1. волшебство, колдовство, магия, чары; магические, таинственные приёмы, имеющие целью воздействовать на силы при¬роды, на людей, исцелять их или наводить болезни, беды. 2. дух, душа; божественное начало; бесплотное сверхъ¬естественное существо. 3. 3. заклинание, наговор; воз¬действие на кого-что-л. с помощью магических слов. Юмо деч ю кугу (Ўпымарий) - заклинание сильнее бога.

II прохлада; свежесть воз¬духа, вызывающая приятное ощущение. Шыже ю - осен¬няя прохлада.

Кокымшо значенийже по¬чеш, ю мут юап, юалге шо¬мак-влакын синонимышт улеш манаш лиеш. Ю мут ты¬гак юж шомаклан лишыл.

Тўжвач ончалмаште икым¬ше ю да кокымшо ю шо¬мак-влак икте-весышт дене йєршын огыт кылдалт да омоним веле улыт. Но, кел¬гынрак шымлаш гын, юалге ден заговорым ончыктышо ю шомак ик мут гычак шочыныт да кава да Кава Юмо дене кылдалтыныт.

Ондак ю мут йылмышкы¬на кузе пурымым, чын лияш гын, могай жапыште шоч¬мыжым рашемдыман. Тид¬лан Л. Клайнын книгаж гыч ужашым лудаш темлем.

...С середины века господ¬ствовал уже другой настрой. Ученые «сравнительной шко¬лы» (компаративисты) уло¬вили родство языков, а затем и мифологических систем индоевропейских народов. Даже имена богов оказа¬лись родственными. Внача¬ле были попытки упрощенно решать эту проблему. Так, чех И. Й. Хануш в тяжеловес¬но-основательной моногра¬фии (Hanus 1842) пытался по слабым сходствам узнать в славянском Триглаве индий¬ского Тримурти, в Прабоге - Парабрахму, в Радегасте - Вишну и т. д. Но вскоре ев¬ропейские и русские ученые занялись более серьезными сопоставлениями. Они на¬шли, что греческому Зевсу, отцу богов (Дзевс-питер) соответствуют индийский Дьяус-питар и италийский Диес-питер, Дью-питер, Ю-питер, греческому Урану — индийский Варуна и т. д. Блеснула идея, что боги всех этих народов восходят к об¬щему праиндоевропейскому пантеону. За близкими, но чуть видными славянскими богами встали туманные, но полнее очерченные боги да¬леких общеиндоевропейских и индийских предков. Не один бог, а целый пантеон.

(Лев Самуилович Клейн. Воскрешение Перуна. К ре¬конструкции восточнославян¬ского язычества. Санкт-Пе¬тербург, 2004. В сонме богов ужашыже).

Шымлызе-влак кызыт¬се саманыште тўрлє калык йўла-влакым посна-посна огыл, а та‰астарен шымлат. Тидын годым ятыр икгайлы¬кым муыт. Мутлан, индоев¬ропейский тўшкаш пурышо калык-влакын юмыштын лў¬мышт чылт ик семын шок¬та улмаш. Нунын ожсо тў‰ юмышт – Кава Юмышт Дьяус, Дзевс, Диес але Дью (Ю) ма¬нылтын. Шымлызе-влак ожсо лўмжє «Диэус» семын йген манын возат.

Тиде шомак ожно кузе¬рак йо‰ген, конешне, раш огыл, но «диэус» мутын во¬жшо ятыр йылмыште аралалт кодын. Мутлан, латышла кава debesis лиеш, литвала – dandus. Финн-угор йыл¬мылаштат кава «диэус» шо¬мак дене кылдалтын: финла - taivas, эстонла - taevas лиеш. Марий йылмыштат «диэус» шомак гыч лекше мут уло, тиде - юж. Вет ик шомакак тўрлє йылмыште тўрлын йо‰га. Дьяус, Дзевс, Зевс шомакым кугезына-влак марла юж маныныт.

Марий йылмыште мут ла¬тин йылме дене икгай, манаш лиеш, йо‰га. Икманаш, Вя¬чеслав Громов «Марийский язык - старший брат латыни» (Й-Ола. 2011) книгам арам возен огыл. Йылмына-влак коклаште кыл пе‰гыде. Юпи¬тер (Ю – кава, питер – ача) юмын лўмжым марлаш куса¬рена гын, «Ю ача», «Юж ача» але «Кава ача» лиеш.

Тугеже ожно йылмышты¬на кава ден шомак-влакын значенийышт мє‰гешла лийын манын кертына. Юж «небо» лийын гын, кава – «воздух». Вет «кава» мут чын марий шомак огыл, ту¬дет тюрк але индо-арий да индо-иран йылмыла гыч, але нине тукымла гыч улшо племена-влак финн-угор-влак дене йєрналтме годым пурен. Ятыр йылмыште юж (воздух) кава лиеш: татар¬ла – haвa, азербайджанла, туркла – hava, узбекла – havo (тюрк йылме-влак); хиндила - havі, haba, фарсила (перс¬ла) – hava (индоевропейский йылме-влак). Но коклан тиде шомак, очыни, юж семын веле огыл, кава мут семынат кучылталтеш. Мут ондак ин¬доевропейский лийын, тюрк-влак тудым перс да индий тукым калыкла деч кўсын¬леныт. Вет ятыр тюрк калык ожно иран тўшкашке пуры¬шо йылмыла дене мутланен. Тидлан кєра йылмыштышт иранизм пеш шуко. Мутлан, «стан» шомак: Татарстан, Башкортостан, Казахстан. «Стан» перс йылме гыч ку¬сараш гын, эл, кундем лиеш. Тюркла каласаш гын, Татар иль, Башкорт иль, Казах иль лийшаш. О‰ай, но ма¬рий-влак шке кундемыштым, тюрк-влак семын, эл маныт.

Кава да юж шомак-влак тюрк да индоевропейский йылмыла гыч пуреныт гын, ожно кугезына-влак нуным (кава ден южым) кадем го¬дым кузе вара маныныт? Ти¬дым ышташлан родо-тукым калык-влак кава ден южым кузе манмыштым рашемды¬ман. Эрвел гыч тў‰алына.

Хантла да мансила кава «торум» лиеш, юж – «лал¬ты рўв». Марий йылме дене икгайлык йєршын уке, ма¬наш лиеш. Торум мут дене, чотак тыршет гын, марий тора, тєра шомак-влакым гына кылдаш лиеш. Мансила кава – «тєрум», «тєрем», юж – «вєт», «тєрем», «торум». Тыштат тыгаяк сўрет.

Одыла кава «инбам» лиеш, юж – «омыр». «Ин¬бам» мутшо, очыни, хант ден манси-влакын Нум-Торум – кава юмыштын лўмжє дене кылдалтын. Нум-Торумым марлаш кусараш гын, «кўшыл кава» але «кечывалвел кава» лиеш (Небесный бог Нум-То¬рум. http://etnic.ru).

«Омыр» шомак марий «умыр» мутла шокта да зна¬ченийже денат лишыл улеш.

Комила кава – «енэж», юж – «сынєд». Тыште коми йылме мыланна одо йыл¬ме дечын торарак улмо раш шижылтеш. Финно-пермь йылмылаште кава ожно «ин» але «ен» (очыни «нум» - кўшыл шомак гыч лектын) манылтын манын кертына.

Тыште шумер-влакын «Ану» юмыштым (Кава Юмо, «Ан» – кава лиеш) шотыш налде ок лий. Коми ден одо-влакын йылмыштышт кавам ончыктышо акрет жапысе шо¬макак аралалт кодын манын кертына. Шумер йылмыште «ану», «ан» мут кавам гына огыл, тыгак он («владыка») шомакымат ончыктен. Тыште марий йылме денат икгай¬лык шижылтеш. Вет кугезы¬на-влак он-влакын кава да юмо дене кылдалтше е‰лан шотленыт. Арам огыл карт-влакым тыгак онае‰ маныт, а кумалтышысе тў‰ пуш剬гым – онапу. Тугеже кугезы¬на-влакат кавам ожно Йын манын кертыныт («ю», «юж» мут-влак индоевропей¬ский йылмыла гыч пуреныт гын, «йын» але «ен» акрет финн-угор шомак лийыт). Вет акрет жапыште юмо-влак поро ден осаллан шелылтын огытыл. Тыгай шелылтмаш ожно тиште да калык-влак коклаште (такшым, кадем жапысе тиште-влакым ка¬лык манаш огешат лий) тума ылыжмылан кєра шочын.

Арам огыл нунын тў‰ юмышт Инмар (одо-влакын) да Ен (коми-влакын) маныл¬теш. Юмыштын лўмышт ма¬рий Йын шомакым ушештара. Юмо лўм-влак акрет жапыште кугезына-влак пешыжак кел¬шен огыл илымым рашемда. Вет марий, карел, эстон да финн-влак (нунылан лишыл моло калыкынат) жаплыме Юмо-Юмалам коми-влак (Омєль маныт) осаллан шот¬лат, Омєльын Ёма пелашыже вувер куваш савырнен.

Марий, эстон, финн да ка¬рел-влак (а ожнырак – коми ден одо-влакат) Юмо-Юма¬лам, очыни, индо-арий-вли¬янийлан кєра жаплаш тў‰а¬лыныт. Рашрак лияш гын, кугезына-влак дене индо- арий тукым гыч улшо тиште-влак йєрналтыныт. Чыла мє‰гешлат лийын кертын. Вет калыкналан лўмым пуы¬шо «марий» шомак индоев¬ропейскийлан шотлалтеш. Йылмылаште кавам онык¬тышо шомак-влак санскрит дене икгай йо‰гымат тидын нерген ойла.

Но акрет арий тукым тиште-влак коклаштат, финн-угор тукым тиште-влак коклаштат молан дыр кокыте шелылт¬маш лектын: иктыштын (ин¬до-арий-влак, саам, финн, ка¬рел, марий) Юмо-Юмала-Яма поро кодын, молыштын Йима- Омєль-Ёма (индо-иранец-влак, коми, одо) – осалыш савырнен. Мутлан, индо - иранец-влакын мифышт почеш Йима дэв ўды¬рым марлан налеш да тамыкыш колталтеш. «Дэв» (daiva), шо¬макым санскрит гыч марлаш ку¬сараш гын, «кава», «волгалташ» лиеш. Миф Юмынўдыр нерген марий мифым ушештара, но Юмынўдыржє осалыш лек¬теш. Тидлан єршаш уке: индо- арий-влак дэв-влакым по¬рылан, а асур-влакым (але ахур-влак - кугурак тукым юмо-влак, дэв-влак самырык тукым улыт) – осаллан шотленыт гын, индо-иранец-влак - мє‰гешла. Кє пала, ала «асыра пурен» манме шомак ту жап гычак аралалт кодын? Марий-влак мўшкыр корштымым тыге ма¬ныт: Асыра пурымо деч асыра¬шудым кочкыт (От острой боли в животе кушают траву кро¬вохлебку. Ўпымарий).

Дэв ден асур-влак поро да осаллан шелалтмеке, Юмала, Юмо, Йымы, Йимат (Аве¬стыште – Йима, Ригведыште – Яма, Йама, нуным индо-арий ден индо-иранец-влак шке¬ныштын кугезыштлан шотленыт) кєлан дыр осалыш савырнен, а кєлан дыр поро кодын. Мє‰¬гешла сўретымат ужаш лиеш - коми ден одо-влак жаплыме Кава юмо (Инмар, Ен) марий¬лан осалыш - Йыныш савырнен. Йыным руш шымлызе-влак ты¬гак Йоон манын возеныт (Еми¬чев 1836, Гакстгаузен 1870). Руш шымлызе-влак тыге «йын» шо¬макым возен кертыныт. «Йоон» «йо» (ю) да «он» шомак-влак ушнымекат шочын кертын. Тыге гын, тиде шомак «кава оным» ончыкта. Тыште Юмын Оным шарналташ уто огыл. Марий йўлаште Юмын Ава ден Юмын Он улыт. Нуно могай юмо лий¬ыт? Ожно йылмыштына «юмо» мут юмым веле огыл, тыгак ка¬вам ончыктен. Тугеже Юмын Он ден Юмын Ава (Ю Он але Ю Ава), кызытсе йылмыш кусараш гын, Кава Он да Кава Ава лий¬ыт. Вет марий мифологийыште кеч-могай стихийынат онжо ден аваже уло. Мутлан, Тул Он – Тул Ава, Вўд Он – Вўд Ава, Мланде Он – Мланде Ава.

«Юмо» мут йылмыштына тўр¬лє значений дене кучылталтын. Акрет жапыште тиде кугезын лўмжє лийын гын, илен то¬лын юмо – «бог» манмым он¬чыкташ тў‰алын да кава мут олмешат кучылталтын. Вет ма¬рий йўлаште Юмо ожсо кава юмын (Йын – Йоонын але Юж - Юын) функцийжымат поген налын. Юмо мутын ожсо зна¬ченийжым «Ригведа» (индо-а¬рий-влакын шнуй книгашт) ден «Авеста» (перс-влакын ожсо шнуй книгашт) веле рашемдаш полшат.

Индийыште Ямам (Йамам) але мартеат жаплат. Но тудым кызыт утларакшым вес тўня¬се юмылан шотлат. Икманаш, марий Кияматлан лишыл пер¬сонаж улеш. Яма вес тўняште волгыдо верын тєражлан шотлалтеш. Тыште, конешне, марий мифологийысе Йама¬зи кува ден Йамази кугызам ушештараш уто огыл («Йама¬зи кува ден кугызаже мланде йымалне илат, коктынат исыр улыт». Шўведыме мут гыч). «Киямат» мут йылмышкына Коран гыч пурен, марлаш ку¬сараш гын, «шогымо кече» («день стояния») лиеш (тўня мучаште - акыр саман годым). Ятыр ожно кугезына-влак вес тўня озалан Кияматым огыл, а Юмымак шотленыт. Рашрак лияш гын, тудын посна сын¬жым – Йамазим. Лўмжє, очы¬ни, «Йама» да «изи» мут-влак ушнымеке шочын: каваште – Кугу Юмо гын, мланде йымал¬не – Юмо изи. Но лўмжє тыгак «Йома озам» – «вес тўня озам» ончыктен кертеш. «Киямат» мут йылмышкына Йамази шо¬мак дене икгайрак йогымылан кєра пурен - Йамазимыт семын шокта.

Но «Ригведыште» Яма вес тўня юмо веле огыл, тыгак кече дене кылдалтше юмо улеш. Вет кече, ожсо е‰-влакын ўшаны¬мышт почеш, эр гыч кас марте ош тўням волгалтара, а кас гыч эр марте вес тўня гоч вонча. Санскрит гыч кусараш гын, Яма «йыгыр» («близнец») лиеш. Вет тудын Ями лўман йыгыр пелашыже уло. Икманаш, Яма кече улеш, а Ями – тылзе (вес ой почеш, коктынат Кече Юмо улыт). ™жара шўдыр (Венера, снскритыште – Шукра) нунын ўдырышт. А вет марий-влакат лач ™жара шўдырым Юмынў¬дыр маныт.

Тыште руш Баба Ягам шар¬налтыман. Тудын лўмжє са¬ам-влакын «Ябме-акка» («колышо-влакын авашт») юмыштын лўмжым ушештара. Кегынрак шымлаш гын, тудо Юбмела (Йиммела, Ибме¬ла) юмын пелашыже лийшаш. Икманаш, Баба-Яга финн-у¬гор-влакын юмышт. Марий мифологий дене та‰астараш гын, тудо Илыш Шочын Аван вес тўнясе сынже улеш. Ригве¬дыштат Кали (марий колы¬маш шомак тиде юмын лўмжє гыч лектын) Парватин (Илыш Шочын Аван) шем сынже. Тудо колышо-влакын юмышт веле огыл, тыгак илышыште чыла шке верыштыже лиймым терген шога.

Тидлан кєра марий йома¬клаште Баба Яга гай персонаж уке. Вувер кува – йєршын вес персонаж. Вувер кува руш йо¬макласе ведьма (тиде мутын значенийже ожно йєршын весе лийын) улеш. Кощей Бессмерт¬ныйымат марлаш нигузе куса¬раш ок лий – тудат финн-угор юмо улеш. Эн чот одо-влакын Кылдысиныштым (пўртўс юмо манаш лиеш) ушештара. Име шотыштат палемдыде кодаш ок лий – ожно кажне марий пєръе‰ упшышкыжо, серла¬гыш семын, имым керын.

Но ынде эрзя ден мокша (руш-влак нуным мордва ма¬ныт) деке куснена. Эрзяла да мокшала кава икгай – меннель лиеш. Тиде шомак кушеч лек¬мым, йылмыштым сайын палы¬де, рашемдаш неле. Юж эрзя¬ла - кошт, мокшала – кожф. Мокша йылме ок лий гын, «кошт» ден «юж» мут-влак ик мут вож гыч лекмыштым ра¬шемдашат ок лий ыле. Но тиде йылмылан кєра, мут-влакым радам дене вера‰дарымеке, «юж» - «кожф» - «кошт» мут¬лаште кыл палдырна («кошт» шомакым виклан «диэус» мут дене та‰астарет гын, нимогай икгайлык ок кой).

Эрзя ден мокша-влакынат, марий-влак семынак, кава ден юж шомак-влак значенийышт дене пулаштаралтмым ужына. Тиде калыкна-влак коклаште ожно пе‰гыде кыл лиймым рашемда. Арам огыл мордва ден марийым ик тўшкашке ушат да Юл воктенсе финн- угор-влак маныт. Но ятыр курым ожно эрзя ден мок¬ша-влак балт влиянийыш лога¬лыныт. Славян-влак толмо деч ончыч лач нуно (балт-влак) мемнан пошкудына лийынат да Балтий те‰ыз деч Юл э‰ер марте, манаш лиеш, иленыт. Илен-толын, нуно славян-влак дене йєрналтыныт да рушыш савырненыт. Голядь калык веле кужу жап шке йўлажым кучен да шочмо йылмыж дене мутланен.

Финла да эстонла кава кузе лиймым ме уже возышна. Юж финла ilma (атмосфера, воз¬дух, атмосферный, воздух, воздушный, небо, поветрие, погода, свежий воздух) лиеш.

Финн-угор миф-влак почеш, илыш маландышке кава гыч волен. Тидлан кєра финн йыл¬мыште юж (ilma) да илыш (elo, elіmі) шомак-влак икгай йгат. Тугеже Кугу Илыш Шочын Юмо (кўчыкын Ильян – Иле (Илыш) Он, тудымак Кўсє Юмо манаш лиеш) ожно илыш юмо веле огыл, кава юмат лийын. Раш лияш гын, тудо кум сынан лийын: кучкыж але куткыж (орел, беркут – юж, кава сти¬хий, Юмын Он, Ю Он), маска але шордо (мланде стихий, Мланде Он), нужгол – (вўд) стихий, Йомше‰ер - млан¬де йымалсе вўд, памаш дене кылдалтын). Тул стихийжым кузе да могай янлык але кайык гоч ончыктымо веле раш огыл. А тул да кече деч посна илыш лийын ок керт. Но рашемды¬ман: кучкыж але куткыж каван веле огыл, кечынат символжо улеш. Такшым, Юмо-влакын тул сыныштлан кечым, тылзым да «шулдыран шўдыр-влакым» (планета-влакым) шотлаш лиеш. Ильянын планетыже – Меркурий (Куштылго шўдыр).

Илыш Шочын Ава ик сынан гына лийын гынат (лудо але моло вўд кайык сынан), ка¬ваштат, мландыштат, вўдыштат илен кертын. Тул сынже ™жара шўдыр (Венера) семын коеш.

Ынде юлаш мут нерген кала¬сен кодыман. Акрет жапыште уда да поро юмо-влак лийын огытыл. Кумалтыш-удылмаш ден юлымашат иктымак ончы¬ктеныт. Кызыт гын юлаш мут Юмо дене йєршын ок кылдалт. Тудлан кумалыт да удылыт. Кумалаш мут, конешне, кумык лияш, шомак гыч шочын. Уды¬лаш мут шотышто нимом раш каласен ом керт (но рашемда¬шак тыршем). Ю мут ожно йылмышытна кава ден южым ончыктен гын, юлаш удылаш мутын синонимже лийын: юлаш - Юлан ойлаш - Юмы¬лан пелешташ. Илен-толын, йўла вашталтмылан кєра, му¬тын чын значенийжат йєршын вашталтын.

Мучашлан ™пымарий возен кодымо «Юмо деч ю кугу» шомак нерген каласен коды¬мо шуэш. Тудым марий му¬терыште «Заклинание сильнее бога» семын кусарыме. Но ме рашемдышна: кадем годым Ю (кава) – Кава Юмылан (Юмын ачажлан) шотлалтын, а Юмо - айдеме-влакын куге¬зыштлан, кызыт тудым ме Мер Юмо манына. Мер Юмым хант ден манси-влакын Мир-Сусне-Хум юмышт дене та‰асатраш лиеш - нунын мифологийышт марий мифологий дечын сай¬ынрак аралалт кодын. Ю акрет жапыште Кугу Илыш Шочы¬нын (чыла чонанын юмыжо) кавасе сынже лийын манын кертына. Тудым хант да ман¬си-влакын Нум-Торум юмышт дене та‰асатрыман. Тугеже, Юмо Юын эргыже лийын лек¬теш. Кє пала, ала лач тидлан кєра кугезына-влак «Юмо деч Ю кугу» манын ойленыт?

Эсен ЭЛАЙ.