Уярням марий-влак кузе палемденыт

Уярням марий-влак кузе палемденыт

1920-шо ийла,

Шернур район

…™ярням чыла марий калык улден. Чимарий ден марий вера улдышо-влак пўтым кучен огытыл гынат, ™ярням моло дене пырляк эртареныт. ™ярня мучко ятырже пашам ыштен огытыл. Шочмын да кушкыжмын ямдылалтыныт, вўргече гыч пайрем семын тў‰алын.

Пошкудо-влак, мелнам кўэштын, кол шўрым шолтен, моло ўян обедым ямдылен, ваш-ваш ўжыныт. Ялге ик кечыште пайрем лийын огыл, таче икте ўжын, вес кечыште весе ўжын. Кече еда ял мучко кумыт-нылыт вере шинчылтмаш лийын. ™жмашке кугурак-влак веле коштыныт.

™ярня годым пеш шагал суртышто арака кучылталтын. Кучылтыныт гынат, пелштопым (пел литр наре), уланракышт гына четверкаш шуктеныт. Аракам илалшырак пєръе‰-влак веле подылыныт. ™дырамаш ден рвезе е‰-влак аракам кидышкышт кучен огытыл. Йорло-влак калык шотым шукташ тєченыт, но нунын чылажат кукшырак лийын: ушкалўй олмеш нєшмє ўй веле лийын, арака нерген шоналтенат огытыл. Нунын ваш-ваш ўжмашышт лийын огыл.

Рвезе калык ™ярня мучко модын жапым эртарен. Эн о‰ай модышлан ўярня курык шотлалтын. Тиде курыкым пєръе‰ рвезе-влак шке ыштеныт. Тидлан нуно шыл кудалтыме рушарнянак, але эрлажым, шочмын, пижыныт. Кашакын погынен, кажныже шке имньыжым кычкен, лўмын шке ял чодыра нарескышкышт каеныт. Тушеч яндар кож, нулго ломаш-влакым руэн конденыт. Ломашлам локшич эрыктен, яндарын пужарен, тў‰жє дене кўшыл велыш пыштен, йєнан курык тайлеш, кўртньыгорно рельс семын, кок радамым

почела оптен, йолкурыкым ыштеныт. Мустай ялыште йолкурыкым эре ял кыдалне ик вереш, орол омаш воктен урем гоч, ик курыкса‰га гыч тў‰алын, вес курыкса‰гаш шумеш, кандаш але индеш кутышаным ыштеныт. Мунчалташ кас велеш, йолкурык сайын яклештмеке, погыненыт. Кажныже йыдалым чиен, йолым пидын, ўмбакыже сайрак вургемым чияш тыршен.

™дыр-влак шукышт виш о‰ан тўрлымє да шийлыме ош мыжерым чиеныт, шем йолым пидыныт, вуйыш сєралрак шовычым пидыныт.

Мунчалтыме годым, келшыше шот дене ваш-ваш вачым кучен шогалын, шуко мужыр поче-поче воленыт. Волымо годым тып волен огытыл, кужурак муро сем дене, йўкым тўрлын савыркален лў‰гыктен: «™ярня йор-йор! Ор, йор-йор!» - манын, кертмын кычкырен, курык мучко воленыт. Коклан вияш мурымат муралтеныт. Изирак йоча-влак орашт дене туштак мо уло дене: издерыш, коньокыш,

ийволыш шинчын, але изи йолъечым чиен мунчалтеныт, кугурак-влак семынак кертмын кычкыркаленыт. ™ярня курыкыш шуко калык погынен.

Мунчалтен кычкыркалыме йўк йыр яллаш шергылтын. Илалше да шо‰гырак е‰-влакат чытен кертын огытыл, ончаш толыныт. Южышт, рвезе годсыштым шарналтен, «изыш шуршым почкалтарышаш» манын, йолвара ўмбаке шогалын, кок-кум гана волен-кўзеныт. Мунчалтымаш чылт пычкемышалтмеке шуйнен. Тыге ™ярня мучко кече еда мунчалтеныт. Кечывал жапыште рвезе пєръе‰-влак – кугуракышт посна, изиракышт шке шотышт дене – карта манме модыш дене модыныт. Тудо тыге ямдылалтын. Иктажшын капка ончылно лумым сайын куэн, тєрлен тошкеныт. Покшелнырак пел метр наре келгыт лакым кўнченыт, тушко кум метр наре кужытан

керемын тореш тоя кылдыман мучашыжым пыштен, лумым урен тошкеныт. Кремын тў‰ышкыжє 20-30 наре шеч

кужыт, кидвурго кўжгыт карта па‰га-влакым оптеныт. Модмо годым ик е‰ карта керемын мучашыжым кучен, карта па‰га-влакым эше торашкырак чумен шалатен. Молышт шала па‰га-влакым эше торашкырак чумен шалатеныт. Керем кучышо, керемым мучыштарыде, кєм-гынат чумалаш тыршен куржталын. Чумал се‰ен гын, модаш шогалын. Карта керем чумалалтшылан пуалтын. Чумал се‰ен огыл гын, чыланат кертмын да кужун «карта!» манын кычкыреныт да адак уэш модаш тў‰алыныт. Тиде модыш азартный модышлан шотлалтын.

Эше кечывал жапыште уланрак сурт гыч кугурак пєръе‰ рвезе-влак сўаныш кайыме семын, шийлыме да тойлымо тарманым чиктен да

сакален, шке имньыштым чапле тереш кычкеныт. Пўгыш да имньын шўйыш тўрлє о‰гырым сакаленыт. Нылытын-визытын шинчын, ял гыч ялыш мурен кудалыштыныт, южышт гармоньым шоктеныт. Йорло рвезе-влак нуным кєранен ончен шоген кодыныт. Кугу Шорке‰ер ден Тоскисола йыгыт-влак утларак тыге койышланеныт, Мустай ялыштат кок-кум сурт тыге тєченыт.

™ярня рушарня кечын кажныже ўян-шєран кочкышым ыштен, утларак канен. Рвезе калык тиде кечын утларак модын. Кас велеш ўярня курыкыш калык шуко погынен, чот мунчалтеныт. Чылт пычкемышалтмеке, эрласе кечылан нигєат сулыкыш ынже пуро манын, йолкурык модыш-влакым тореш-кутуй кышкен коденыт.

Марий вера улдышо яллаште ™ярня шочмын иже пытен.

Кугу Шорке‰ерыште, Тоскисолаште, Кўшылсолаште, Пекул почи‰гаште да Шўргыялыште «™ярня йор-йор!» шочмын кастенат шергылтын. Мустай ялысе марий вера улдышо-влак нунын деке ™ярня кошарташ коштыныт.

МАМАЕВ В. М. Мустай ялын илыш корныжо. НРФ МарНИИ.

1930-шо ийла,

Параньга район

™ярня пайрем шочмын тў‰алеш да вес арня шочмын пыта, ик арня мучко шога.

Пайрем гоч ўян мелнам кочкыт, шєр-торык ден тўрлє кочкышым ямдылат, ош ложаш дене ўячам ўеш кўктен луктыт, пурам шолтат.

ўярнялан унала толшо-влак шукын лийыт, пайрем кечылаште первый йўышымат эртарат, кунам марлан лекше ўдыр ача-аваж деке шке марийже да у родо-тукымжо дене унала толыт.

™ярня годым чыланат моторын чияш тыршеныт: ўдыр-влак йытыран йолым пидыныт, тўрлє чинчым, шерым пўшкылман шем вургыштырым пўтыреныт, ўмбакышт ош але йошкар ужгам чиеныт, мотор пеледышан шовычым пидыныт, ужга ўмбач чолка потам

ўшталыныт. Тыге чиен, урем мучко коштыныт, шке вургемыштым ончыктеныт, курык ўмбак миен, мужырын-мужырын йолкурык гыч мунчалтен воленыт. Кєн сай имньыже лийын гын, терым сєрастарен, пўгыш о‰гырым сакалтен кудалыштын. Терыштыже рвезе-ўдыр-влак, шўвырзє, гармонист шинченыт, тыге ял йыр савырненыт, вес ялышкат миен толыныт.

™ярня пеш весела пайрем лийын. Эн сєралжылан ўярня курык шотлалтын. Тудым ончылгочак ямдыленыт. Мунчалташлан терым, ийволым да моло йєнештарыме ўзгарым кучылтыныт. Йолкурык ышташ лўмынак чодыра гыч ломашым конденыт, сайын локшинчын, кок могырын радам дене кўшыч ўлыкє оптеныт, чыла йєнештарымек, вўдым шавен ия‰деныт. ™ярня кечын эрден эрак курыкышто мунчалташ вашкеныт. ™ярня годым кеч ик гана да мунчалтен волаш кўлын, калыкыште ойленыт: «™ярня курыкышто мунчалтет

гын, могырет эреак куштылго, тазалыкет сай лиеш». Куры- кышто изижат-кугужат мун-чалтеныт. Умбаке мунчалтен кает гын, кынет кужу лиеш, маныныт.

Арня эртымек, йолкурыкым шалатеныт, курык йымалан олым орам йўлалтеныт, тыге ™ярня мучашлалтын.

КАЛИНИНА О. А. Параньга район Элпанур ялыште Мухина ™. К. деч возен налын