У ий марий илышыш кунам пурен?

У ий марий илышыш кунам пурен?

Марий-влакын У ийым кунам палемдымыштлан тўткышым эн ончыч ойырышо учёный-влак кокла гыч икымшыжлан руш службышто улшо немыч академик Герард Фридрих Миллер шотлалтеш. Петр Первый кугыжан реформыж деч вара Россий кугыжаныш 1700 ий гыч у календарь почеш илен. Тылеч ончыч жапым, Византийын палемдымыж дене келшышын, «тўням ыштыме» кече гыч шотленыт. Талук шыжым, 1 сентябрьыште, тў‰алын. Кугыжа жапым тыге шотлымо деч кора‰ын да «латынь йўла почеш» Христосын шочмо кече гыч шотлаш тў‰алаш кўштен. Г. Ф. Миллерын Оза‰ыште вашлийме олыкмарий-влак, тидын шотыштак

«шо‰го черемис»-толмач (кусарыше), тыгай вашталтыш лиймым паленат огытыл. Сандене учёный тыгай шонымашке шуын: пуйто олыкмарий-влак кокла гыч шукышт «кунам ий тў‰алмым огытат пале».

Чынжым гын нуно ий-влакым кугезе-шамычынак илышыш шы‰дарыме

фенологический йўла почеш шошо гыч, лум да ий шулаш тў‰алме гыч, шотленыт. Санденак нуно талукым «ий» манын лўмденыт. Калыкыште

кумдан шарлыше «У ий арня» пайрем але марий ™ярня эше шукерте огыл «Ий арня» семын палемдалтын. Вес семын каласаш гын, тудо «Талукым

мучашлыше арня» манмым ончыктен.

Виче кундемысе марий-влак кокла гыч икмыняр ужашыже Г. Ф. Миллерын толын коштмо жапыште «Ий арням» уже Шошо пайрем семын палемдаш

тў‰алыныт улмаш. Тиде пайрем «пўртўсын теле омо деч помыжалтме да мланде уэмме» лўмеш эртаралтше пайремлан шотлалтын да XIX курым кыдал марте палемдалтын. Тудым оза‰ этнограф С. К. Кузнецовын лачшымак марий пайрем культурлан пєлеклалтше «Очерки из быта черемис. Черемисские праздники» первый пашаштыже (тудо 1877 ийыште «Древняя и

новая Россия» журналыште савыкталтын) да марий-влак шумлык «Черемисы: историко-этнографический очерк» икымше монографий шотан

пашаште палемден кодымо. Тиде монографийым Императорский Казанский университетын профессоржо И. Н. Смирнов 1889 ийыште савыктен луктын.

Академик Г. Ф. Миллерлан светский ден черке кучем-влакын марий илышыш жапым у семын шотлымо йєным да православный пайрем-влакым, тидын шотыштак у ий дене кылдалтше Рошто пайремым, шы‰дарен толмыштым шке шинчаж дене ужын эскераш пўралтын улмаш. Тыштыже Оза‰ыште 1731 ийыште императрице Анна Иоанновнан кўштымыж почеш святейший правительственный синодын новокрешен-влакын делашт шотышто учредитлыме специальный комиссий поснак кугу чулымлыкым ончыктен. Тиде комиссий «Казанский епархийысе иноверец-влакым» православный вераш кусараш йєным ыштышаш улмаш. Тудо «недельный ден господский кечылаште», «пайрем ден чот торжественный кечылаште» черкыш коштмо пе‰гыде правилым палемден, тыгодымак чий йўла дене кылдалтше калык пайрем-шамычым палемдаш чарен.

Надзиратель-влак шижын ынышт шукто манын, марий-шамыч чояланаш тў‰алыныт. Тыге чатлама йўштым да пораным кондышо Покшым кугыза

ден Покшым кувам пагалымым ончыктышо да теле кыдалне палемдыме

пайремым нуно Шорыкйол модмаш семын палемдаш тў‰алыныт. Єрдыж е‰ улмо годым Покшым кугызам Васли кугыза маныныт. Тыге марий-влак шнуй Василийлан вуйым савышын да православный-влакын у ийыштын тў‰алтышыж семын Василий кечым палемдышыла койыныт. Вес тўняш кайыше родо-тукым ден лишыл е‰-влакым шарныме лўмеш эртаралтше

«Сорта чўктыш» жап шот дене Кугече дене лачеш толын. Сандене «Сорта чўктыш» «Кугечыш» савырнен. Кугезе-влакын шўлышыштым (духыштым) пагалыме шот дене эртарыме Семык «Тошто е‰ пайрем» дене пырля православный Семикыш савырнен. Ойыртемже тыште гына лийын: марий-влакын Семыкышт Кугече деч варасе шымше арням огыл ончыктен, а вес тўняш кайыше-влакым «семалаш» шомакеш негызлалтын, вес семынже -

«чоным лыпландараш» манмым. Семык кызыт илыше е‰-шамыч ден вес тўняште улшо тоштые‰-влак коклаште тыныслын сєрасымашке шуаш

шонымым ончыкта.

«Очерки из быта черемис. Черемисские праздники» пашаштыже С. К. Кузнецовын палемдымыж семын, тидыже «чот лугалтмашке» шуктен. Но

тыштыже черемис-влак титаканат огытыл, очыни, манеш шымлызе. Тудо шкеже тыгай шонымашке шуын: православный летоисчисленийыш куснымо деч ончыч «черемисин талук тў‰алтышым 1 октябрьыште

пайремлен». Тыге ышташ кўлмым тудо поген налме урожайлан олыкмарий-влакын тауштен кумалмашым эртарымаште ужын.

Мутат уке, марий калык пайрем-влакын тў‰ ойыртемыштым, лўмыштын тайныжым ы‰лаш марий йылмым пеш сайын палаш кўлын. С. К. Кузнецов ден И. Н. Смирновлан ты шотышто Уржум уездысе Шернур волостьышто

шочын-кушшо семинарист, а вараже Оза‰ инородческий учительский семинарийын черемис тў‰алтыш училищыжын туныктышыжо Т. С. Семенов кугун полшен. Тудо нунын полшымышт дене 1889 ийыште Оза‰ университет пеленсе Археологий, историй да этнографий обществын член-пашае‰же-влак радамыш марий-влак коклаште эн ончыч налалтын.

Т. С. Семенов чыла тидын шотышто рашемдымашыжым да шонымашыжым 1893 ийыште «Православный собеседник» журналыште савыктыме «Черемисы» очеркыштыже ончыктен. Нунын коклаште тудо чылт марий

пайрем-влакымат, тыгак христиан йўла шы‰ыман пайрем-влакымат палемден коден. Икымшыже-влакым эртарыме жап рашемден ончыкталтын

гын, кокымшыжо-шамыч шотышто тыгайже лийын огыл.

Марий национальный пайрем-влакын лўмышт да нуным эртарыме шумлык «пеш кугу лугалтмашым» пытараш П. П. Глезденев ден В. М. Васильев

пижыныт. Нуно 1907-1913 ийлаште Оза‰ыште патриот шўлышан марий интеллигенцийын «Оза‰ мари» тўшкаж дене пырля савыктыман икымше марий календарьым лукташ тў‰алыныт.

Тидын нерген марий-влакын 1917 ий 15-25 июльышто Уфимский губернийын Бирск олаштыже лийше Икымше Всероссийский съездыштышт увертареныт. Тушто нуно марла календарьым уэш лукташ тў‰алме нерген каласеныт.

Календарьыште марий национальный пайрем-влак да нуным эртарыме жап нерген сведенийым ончыкташ шонымым съезд сайлан шотлен вашлийын.

1918 ийлан марла календарьым ямдылаш тў‰алмекышт, П. П. Глезденев ден

В. М. Васильев, тыгак тиде пашаш поро кумылын ушнышо полышкалыше-шамыч, тидын шотыштак тиде ийын ке‰ежым саде марий съездын пунчалже почеш лекташ тў‰алше «™жара» газетын пашае‰же ден авторжо-влак,

национальный интеллигенций да черке пашае‰-влак коклаште марий пайрем-влак шумлык шонымаш пеш шуко тўрлє улмым пален налыныт. Сандене шонен пыштыме «Марий пайрам» рубрикым почаш вашкен огытыл.

Тидлан кєра 1918 ийлан марла календарь 1907-1913 ийласе семынак марий пайрем-влакым палемден ончыктыде лектын. Тыгодымак у властьын – Калык Комиссар-влак Советын – 1918 ий 24 январьыште лукмо «Декрет о введении в Российской республике западноевропейского календаря» лўман документше дене келшышын, элыште талук жапым у семын шотлымашке куснымым шотыш налме.

Элыште у кучем 1917 ий мучаште ышталтын. 1918 ий 6-14 июньышто Казаньыште вийым налаш тў‰алше национальный интеллигенцийын

учредитлыме Марий рўдє ушемын погымо Кокымшо Всероссийский марий съезд эртен. Тушто «™жара» газет редакцийын пашае‰же Д. И. Адаевын (Метри) темлымыж почеш марий пайрем-влакым марла календарьлашке пуртымо нерген йодышым уэш нєлталыныт. Погынын делегатше-влак тыгай пайрем-влак шотышто марий духовный е‰-шамыч дене кутырен келыштараш

кўлмым палемденыт. Нунышт ты ийынак сентябрьыште Уфимский губернийысе Бирск олаште марий-влакын Икымше Всероссийский юмыйўла съездышкышт чумыргаш шоненыт. Но икмыняр жап гыч ылыжше граждан

сар чыла шонымашым луген. Съездым поген кертме огыл.

1919 ийлан ямдылыме марла календарьыш национальный пайрем-влакым пуртымо шумлык пўтынь пашам В. М. Васильевлан шке ўмбакше налаш верештын. 1919 ийлан марла календарь кум тўжем экземпляр дене лектын.

Тушко икымше гана пурталтыныт: 1-8 январь (У ий тылзе) – Шортйол, 17 февраль (пургуж тылзе) – Мунчалтыш пайрам, 10-11 апрель (вўдшор тылзе) – Кечыла (Кугече, Куэче),15 май (ага тылзе) – А‰а пайрам, 25 май (ага тылзе) – Семык, 25 июль (кугу кырлась тылзе) – Кугу Кугарня пайрам, 1-3 октябрь (Покро тылзе) - Кугу Кўсє кумалтыш.

Марий-влакын Икымше Всероссийский съездыштын национальный пайрем-влакым марла календарьыш пуртымо шумлык пунчалже тыге илышыш шы‰даралтын. Тидын годымак национальный пайрем-влакын талукаш о‰гыштым почшо пайремын лўмжат рашемын. Тиде - Шорык йол але Шорт йол. В. М. Васильев ден полышкалышыже-влак ты пайремлан лўмым пуымо годым январьысе лумым тошкалын кайыме годым шорт шоктымым шотыш налыныт.

РСФСР-ын Национальность-влак калык комиссариатше пелен ышталтше Рўдє марий пєлкан (тудым Н. А. Алексеев вуйлатен) «шемер-влаклан кўлдымє лиймыжлан» верч тудын пашажым чарымылан, тыгак «™жара» газетым Казаньыште совет кучемын оксаж дене лекташ тў‰алше «Йошкар

кече» газет дене ушымылан кєра марий йылме дене календарьым да книга ден газет-влакым лукмо паша тўрыснек РСФСР Наркомнац пеленсе Рўдє марий отдел кидыш куснен. Тиде пєлка пелен лўмын кусарыше-савыктыше подотдел ышталтын. Тушто В. М. Васильевлан кусарышылан ышташ темленыт.

1920 ийлан марла календарьым ямдылымаште тудлан полышкалыше семын гына пашам ышташыже логалын. Тиде гана календарьым лукмо пашалан Рўдє марий отделын да «Йошкар кече» газет редакцийын пашае‰ышт вуйын

шогеныт. Нуно календарьын лўмышкыжє «советский календарь на марийском языке» шомак-влакым ешареныт. В. М. Васильев тушко «Марий

пайрам-шамыч» материалым да нуным эртарыме кече-влакым справочный материал семын 1927 ий марте кузе пуртен кертын - єраш веле кодеш.

1920 ийлан тудо тыгай калык пайрем-влакым пуртен: Шорт йол – 21 январь; ™й арня (мунчалтыш) - 16 февраль; Кугече (кэчыла) - 8 – 9 апрель; Ага пайрам – 13 май; Сэмык (сэмын) - 23 июнь; Кугу кугарня – 23 июль; Кугу кўсє – тўня кумалтыш – 29, 30 сентябрь, 1 октябрь.

Кызыт чыла марий календарьыште калыкын палемдыме Шорыкйол, Агавайрем, Семык, Сўрем деч посна 1 январьысе У ий пайрем ончыкталтеш.

Калык йўлаште тудо Шорыкйол арням эртарыме дене чак кылдалтеш. Тиде кечылаште васликугыза ден васликува семын чиен коштыт, ўдыр-влак мужедыт.

Оза‰ этнограф С.К.Кузнецов шке жапыштыже Шорыкйолым «черемис карнавал» манын. Тыге лектеш: марий-влакын ты пайремым тўнясе шуко моло калык семынак карнавал сынан У ий пайрем дене чак кылдышашыжым

тудо тунамак пуйто шижын шоген.

Р.БУШКОВ, историй науко кандидат.