Шымлызе-влакын Агавайрем нерген возымышт

Пўрє уезд, 1900 ий.

Агавайремым шошо еда, пасу пашашке лекме деч ончыч эртарат. Тудо тўрлє яллаште ик кечынак лиеш. Агавайрем годым Юмылан

вольыкымат, сурткайыкымат огыт пу, лачак тыште тудын ик тў‰ ойыртемже. 1900 ийыште Чорай ялыште – молгунамсе деч ойыртемалтшын – Агавайремым кок гана эртарышт. Тидыжым, мыйын шонымаште, теве мо дене умылтарыман: ўмаште тыште кукшо игече шоген, шурно пеш начарын шочын.

Чорайыште ты пайремым ял воктенак эртарат. Тидлан тыште пасун ик лапчыкшым куралде кодат. Пайрем лийшаш верыш е‰-влак эрдене индеш шагат гутлаште погынаш тў‰алыт, пеленышт мелнам, кўэштме моло кочкышым, тыгак пурам кондат.

Тулым кок вере ылыжтат, тышеч иктыже тў‰лан шотлалтеш. Тў‰ тул ончылан, эрвел могыреш, йытын шўртє дене куымо ўстембалшовычым шарат, тушан е‰-влакын кондымо кочкыш-йўыш вера‰далтеш. Кондымо кочкыш коклаште салмамунат лиеш. Тидлан кўлшє муным пайрем водын икшыве-влак ял урем мучко поген коштыт. Эртен кайышыштла воштыр дене саварым кырат, тидыже иям поктымым ончыкта. Тул ончыланак кугу ате дене пурам шындат. Толшо е‰-влак тул воктене верланат. Кє ончычрак толын шуэш, тудо тул дек лишкырак лиеш. Вараш кодшылан умбалнырак шогаш перна. Кажныже кондымо пуражым да кочкышыжым ончыланже шында, пышта. Погынышо е‰-влакын радамышт йўдвел гыч кечывалвелыш шуйналтеш.

Кугурак молла карт-влакын полшымышт дене ончыкыжо кузе да мом ыштыме радамым рашемда. Вара тудо тул ончылан шогалеш да улдаш тў‰алеш.

Чорай ялын кугурак моллаже 75 ияш ыле, сандене улдымыж годым раш шижылтын: шо‰гые‰ын шарнымашыже лушкыдемын, южгунам Юмо-влакын лўмыштым пулаштара, тидым-тудым йо‰ылыш каласен колта. Тидым шотыш налын, икана, кўсє пайрем годым, мый Агавайремыште шуктымо йўлан радамжым умылтарен пуаш вес молла-влак деч йодым. Нунын каласкалымышт почеш, тўрлє Юмо-влакын е‰ышт кугурак молла воктелан – тудын кок могырешыже – верланат. Пурла велыште лийыт: 1. Юмын Пиямбар, 2. Пуйыршо (Пўрышє) Юмо, 3. Кўдырчє Юмо, 4. Эрге Пуйыршо, 5. Сакче Юмо, 6. Кугу Перке, 7. Юмын Шочын, 8. Юмын Ава, 9. Кугу Шочын Ава, 10. Кече Ава, 11. Мардеж Ава, 12. Кугу Кава, 13. Кава Пиямбар, 14. Кава Шукчо, 15. Кўллє Пиямбар, 16. Кызыр Пиямбар, 17.

Тўнчаўмбал Кугу Шукчо, 18. Тўнчаўмбал Пуйыршо Юмо, 19. Юмын Аш, 20. Юмын Казначий, 21. Юмын Салауж, 22. Ош Тўнча, 23. Эр Шукчо, 24. Кас Шукчо.

Шола велыште лийыт: 1. Юмын Шукчо, 2. Шурно Шочын, 3. Шурно Пуйыршо, 4. Шурно Перке, 5. Шурно Пиямбар, 6. Шурно Кава, 7. Шурно Шукчо, 8. Шурно Саус, 9. Мўкш Шочын, 10. Мўкш Пуйыршо, 11. Мўкш Перке, 12. Мўкш Пиямбар, 13. Мўкш Ава, 14. Мўкш Сакче, 15. Мўкш Саус, 16. Шиште Корно Паластарыше, 17. Мўкш Казначий, 18. Саска Пуйыршо, 19. Пу єрт, 20. Мўкш Переста, 21. Мўкш Он, 22. Мланде Водыж, 23. Мланде Ава, 24. Мланде Шочын, 25. Мланде Пуйыршо, 26. Мланде Перке, 27. Мланде Шырт, 28. Мланде Пиямбар,

29, Мланде Шукчо, 30. Мланде Саус, 31. Мланде Сыра Вочыш, 32. Мланде Єрт, 33. Мланде Переста, 34. Покшым Кугыза, 35. Покшым Кува, 36. Ага Орман, 37. Ага Саус.

Агавайремыш кажне сурт гыч икмынярын толыт. Тышеч иктыже гына – кажне сурт деч ик е‰ – кочкыш-йўышыж дене тул воктене радам дене верлана. А молышт умбалнырак шогат, южышт кокымшо тул йыр чумыргат. Тудыжо пайрем эртарыме верын касвел могырешыже ылыжталтеш. Чорайыште пайремлыме годым кумалтыш мутым кок кугурак молла алмаш-алмаш ойлышт. Пайрем тў‰алтыште молла

да тудын полышкалышыже (учо), кидеш тулвуйым кучен, е‰-влак радам мучко (нуныжо сукен шинчыт) ик могырыш ошкыл эртат да мє‰геш толыт. Вара молла-влак сортам да ший оксам погат, чыла тидым ўстембалшовычыш рат дене пыштат. Улдымо годым икымше радамысе е‰-влак йолымбалне вуйчием денак шогат, кидыштышт пурам темыман ате лиеш. Молышт нунын деч ше‰гелнырак сукен

шинчат, вуйчиемыштым налын пыштат.

Улден пытарымеке, икымше радамысе е‰-влак да кугурак молла касвелныла ылыжтыме кокымшо тул дек мият. Молла икмыняр падыраш мелнам тулыш кудалта, тушкак ате гыч пурам шыжыкта, мемнан мутнам да кумылнам кугу Юмо деке Юмын Витньызыже шуктыжо ыле манын йодеш. Вара кугурак молла деч кок велыште шогышо е‰-влак кўшнє каласыме Юмо-влаклан шке мутыштым ойлат, тылеч ончычсо тулыш мелна катышым кудалтат, пурам шыжыктат да Тул Водыж деч йодмашыштым шукташ йодыт.

Х. ПААСОНЕН.

Морко район Изинур ял, 1930-шо ийла.

...Нур покшелне Ага пайрем ото шога. Писте кок велне – лў‰галтыш. Лў‰галтышыште ўдыр-влакым каче-влак солалтен-солалтен лў‰галтыктат. Лў‰галтен чарныше ўдыр, йоча-влак Шўчан омарта модыш дене модыт. Кумалме верыште, кечывал кече ваштареш, онапу шога. Онапун пурла велне изи тул шикшын йўлен шинча. Кумалаш толшо-влак: пєръе‰ пєръе‰-влак ден погынен шогалын, вате-влак посна шогалме верышкышт шогалыныт. Кумалаш толшо-влак карт кугызан чоклаш тў‰алмыжым вучен шогат. Карт Левзор кугыза, тулыш мекшым кудалтен, кумалаш толшо-влакын кочкыш деке толеш. Вуешыже ош теркупшым упшалын, капешыже шем шовырым чиен, шовыр ўмбачын йошкар потам ўшталын, поташыже товар ден кўзым керлме. Йолешыже шем суран кемым чиен. Каза пондаш гай пондашыжым ниялтен, кочкыш ваштареш толын шогалын, пелештыш: «Но, родо-шамыч, чыланат шкендан

миен сукен шинчын, Юмо деч пиал ден порым йодса». Кумалаш толшо-влакат, шке кочкышышт деке толын сукалтен шинчын, карт кугызан ойлымыжым шуктат. Карт Левзор кугыза, упшыжым налын, онапу ваштареш шогалын, чоклаш тў‰алеш:

- Алал лийже! Юмо, тол, Пўрышє, тол. Ме, калык марий пиал дене, Юмо, тый дечет пиал йодаш толын улына. Осал тушманым нур гычна кора‰ден, Юмо, шке шўлышет дене, мыланна пырдыж гай киндым шочыкто.

Карт кугыза, кыдал гычше товар ден кўзым налын, кум гана «чы‰-чы‰» пералта. Кумалаш толшо-влакат вуйыштым мландыш тўкен-тўкен сават. Карт кугыза адакат чоклаш тў‰алеш:

- Кугу Юмо, Кугу Пўрышє, мыланна шемер марий калыклан, пиал деч пиалым пуэн шого. Йєн деч йєным пуэн шогак. Алал лийже! – манын, кум гана товар ден кўзыжым «чы‰-чы‰» ыштен пералта, варажым кыдалешыже чыкалеш.

Калык сукен-сукен кумалеш. Карт кугыза адакат чоклаш тў‰алеш.

- Кугу Юмо, кугу оралтет йымалне илена. Кунам мардеж кў полатым шалата, тунам иже пасушкына тушман толын кертше. Ме тыйын эрыкет верчын шымлу ик тушманым тошкен, нылле ик порым кынелтена. Алал лийже!

Шкеже, кыдал гычше кўзє ден товарым луктын, кум гана «чы‰-чы‰» пералта. Кумалаш толшо-влакат, кумалын, кынел шогалыт.

Карт кугыза, кидешыже мелнам налын, ле‰еж дене пурам налын, тул деке миен, шке шотшо дене ойлен-ойлен, мелнам тулыш чывыштыл кышка, коклан пурам тулыш кышкалеш. «Ынде пасу гычна тушманым когартен колтышна, ончыкшым киндым, Юмо,

сайын шочыктак», - манын, пура дене тулым йєрыктыш. «Ынде, родо-влак, кочкышдам ваш-ваш пуэден кочса», - манын, ик корка пурам йўын колтыш. Е‰-влак кочкышым ваш-ваш пуэден, кочкын чарнышт. Вара, кочкышыштым нумалын, карт кугыза почеш лў‰галтыш верыш ошкылыт.

Лў‰галтыме отышто ўдыр-каче, йоча-влак модыт, кє лў‰галтыде кодшо ўдырвлакым качымарий-влак солалтен-солалтен лў‰галтыктат. Тиде модмашке кумалаш мийыше-влак толыт. Карт кугыза шўдымє почеш вате-влак лў‰галтыш кылдыше-влаклан

муным пуэн-пуэн лў‰гыктат. Пєръе‰-влак пура йўаш кайышаш нерген кутырат. Чыланат лў‰галтен чарнымекышт, карт кугыза почеш поче-поче шогалын, комбыла койын, ялыш каят.

М. ПОТАПОВ.