Шорыкйол, Шочйол - марий калыкын У ийже

Шорыкйол, Шочйол - марий калыкын У ийже

В. Акцоринын "Шорыкйол" книгаж гыч ужаш

Марий калык У ийым посна пайрем семын акрет годсек палемден. Мемнан родо-тукым финно-угор калык-влакын йӱлаштым марий йӱла дене таҥастарымаш ончыкта: кугезына-влак У ий пайремым куд тӱжем ий ожнак палемденыт. Тӱрлӧ марий коклаште У ийым тӱрлӧ

семын лӱмденыт: ик тӱшка марий тукым «Шорыкйол», весе - «Шартял», кумшо - «Шочйол», нылымше - «Съорыкйол», визымше - «Васли водо», кудымшо - «Рошто» да моло семынат маныныт.

Эн тошто лӱмжӧ «Шочйол», «Шачъял» лийын манын шонаш лиеш. Тудо кок ужаш гыч чоҥалтын: «шоч», «шач» - кӱчыкемдалтше «шочшо», «шачшы» мут улмаш, «йол», «ял» - эстон, финн, швед, норвег йылмыласе «йыулу», «йыул», «йул» (герман да кельт йылмылаште – Йоль – ред.) мут-влак дене кылдалтыныт да «у ийым» ончыктеныт.

Тыгеже «Шорыкйол», «Шартял» «Шочшо у ий» манмым ончыктен. Нуно угыч шочшо кечым, идалыкын тӱҥалтыш жапшым палемдыме кечылан шотлалтыныт. Таклан огыл марий калык коклаште ойлат: шорыкйоллан эҥерлаште ий кылма, шорыкйоллан маска вес могырышкыла савырнен возеш, шорыкйол жап гыч кече кужемаш тӱҥалеш.

Кече кужемме жапше кызыт декабрьын 22 - 23 кечылан толеш (шӱдыр ончен, 25 декабрьлан – ред.). Тылзе календарьын кече календарь деч ойыртемалт шогымылан кӧра шорыкйол пайремын тӱҥалтышыже я декабрь мучашлан, я январь тӱҥалтышлан логалын. Садлан Шорыкйол жап эре коштын. У ий пайремет сандалыкын, Кечын, Тылзын коштмыштым шотыш налын. Тыгай календарьжым мемнан кугезына-влак иктаж кумло тӱжем ий ожнак паленыт. Финн-угор племя-влакын Кечын, Тылзын коштмо жапым ончыктышо календарь-влакым 4-3 тӱжем ий ожсо шӱгарлаште мумо. Юл, Чолман воктен тыгай календарьым левыктыме той гыч веленыт, ӱдырамашлан п¢шкылмӧ шыркама семын ыштеныт, кӧршӧкын тӱжвал могырешыже сӱретленыт. Шорыкйол годым мурымо ик муро лачак тудо жапым шарныктара: тушто «вулно тӱран товар» нерген ойлалтеш. Вулно да вӱргене гыч тойым левыктыме йӧнжӧ лач тудо жаплан келшен толеш.

Календарьжым эше ожнырак кугезына пален: 3000 - 3500 ожныжо календарь сӱретлыман сӧрастарымаш-влакым ыштылын, тудым тыглай сӱрет семын кучылтын, ӱдырамаш-влак тудым оҥешат, шӱешат, саҥгашат пижыктылыныт. Садланак марийын кугезыже да моло

финн-угор калык-влакын кугезышт У ийым 3-4 тӱжем ий ожнак пайремленыт манын кертына. Молан манаш гын, эше тудо жапыштак кече ден тылзе календарь-влак кокласе 11 кече ойыртемым шинченыт да шыркамаш сӱретлен коденыт. Жапым сайын шотлен моштеныт, математикым, астрономийым, геометрийым сайын паленыт. Тыгай шотлымаште Шорыкйол кече рӱдӧ жаплан тӱҥалтышым пуышо кече семын шотлалтын. Арам огыл марий коклаште ойлат: «Могай Шорыкйол, тыгай идалык лиеш», «Кузе Шорыкйолым эртарет, тыге идалык мучко илет». Вет таклан огыл чыла марий пайремым Шорыкйол гыч шотленыт: шоҥгырак-влак ойлат: «Шорыкйол гыч Ўярня марте 7 арня,

Шорыкйол гыч Кугече марте 14 арня, Кугече ден Сӱрем коклаште 9 арня да тулеч молат. Тыге идалык мучко ик пайрем гыч вес пайрем марте жапым арня дене шотленыт. Эше иктым каласыман: Шорыкйол арняште могай игече, кеҥеж рӱдӧ арняште тыгаяк игече

лиеш манын паленыт. Шорыкйол годым игече ояр шога гын, июньышто шокшо, ояран игече лиеш. Кеҥеж жапыште лийшаш игечым Шорыкйол ден Ўярня кокласе игече дене ончылгоч паленыт. Кугече жапысе игечым шыже жапысе игече дене кылденыт: шыжым йӱр але кукшо улмым Кугече арнян койышыж дене ончылгоч паленыт.

Икманаш, ончыкылык илышын могай лийшашыжым палымаште Шорыкйол т¢ҥалтышым пуышо кечылан шотлалтын. Садланак марий коклаштат, финн, эстон коклаштат У ий жаплан сайын ямдылалтыныт.

В. АКЦОРИН.