Семык нерген

Семык нерген

Пагалыме лудшына-влак, Семык пайрем вашеш Нерге ялын шочшыжо, марий йўлам шымлызе, философий наука доктор Юрий Алексеевич Калиевын (1957-2014) «Семык» книгаж гыч икмыняр ужашыжым лудаш темлена. Ю. Калиев Семык пайремымат келгын шымлен да 1993 ийыште моткоч оҥай книгам савыктен луктын.

Марий калыкын илыш радамыште семык пайремын верже

...Семык пайремлан ямдылалтме семык арням шочмын тӱҥалыныт. Тиде кечын кудеш, тыгак эҥер але корем воктек лектын, кугу подеш пурам шолтеныт. Пура шолташ латкок-латкум ияш ўдыр-влак каеныт. (Ончо: Васильев В. М. Туштак. С. 105).

Кугыракышт мӧҥгыштышт у вургемым ургеныт. Семык кечын чыланат у ош вургемым чийышаш лийыныт. Солык, теркупш, тувыр-йолаш, ыштыр – виге уэмденыт. Тиде вургемым вес ийын семык марте чиеныт да у дене вашталтеныт, адак семык кечынак (Инф. Л. Калиева, Мишкан район, Нерге ял).

Кушкыжмын пӧрт кӧргым эрыктеныт, йыр печым тӧрленыт. Суртышто улшо чыла кӱмыж-совлам, атышӧрым йылт мушкын шынденыт. Ший, вӱргене, той арверым йылгыжмешкыже йыген шындаш кӱлын. Садланак огыл дыр мурыштат тыгай эпитет кучылталтеш:

Семык толмо тувеч пале,

Ший самбарет йылгыжеш.

Сагынымет тувеч пале,

Шинча сортат йылгыжеш.

Арверым, кӱмыж-совлам тыге йылгыжтарыме тиде кечым пагалыме дене кылдалт шогымо нерген ойла. Кечын ю вийжым шурно шуаш полшаш ӱжмӧ дене кылденыт, манаш лиеш. Тиде йӱла шот кечын куатшым мландыш колташ шонымо дене кылдалт шочын. Тыгай шоныш шошо кечым кеҥеж кече дене вашталтме ой гыч лектын. Тидын нерген ме марий калыкын ойлымо мутшо да мурыжо гоч умылен кертына. Ик эрвел мурышто тыгай савыртыш вашлиялтеш:

Теле эрта, шошо эрта,

Тул шўдыр (Антарес, - ред.) йӱлен эрта...

(Инф. М. Пазлиева. Бирск район, Курмызак ял).

Тыгаяк ойым Морко районысо Коркатово кундемысе илыше марий-влакат шошо пале-влак коклаште рашемдат: «Шошым каваште тул шӱдыр чӱкталтеш гын, лум йӱдшӧ-кечыже каяш тӱҥалеш». (Инф. И. Васильев). Тыгеже тиде муро савыртышыште тошто марийын тӱня ончалтышыже коеш. Тиде тӱняончалтыш пӱртӱсын йӧнжым умылымаш негызеш шочын. Тул шӱдыр шошо ден теле пагытым ойыра, тудын чӱкталтмыже шошо тӱҥалме нерген увертарен гын, йӱлен эртымыже кеҥеж шумо нерген ойлен...

Кушкыжмын тӱрлӧ пайрем кочкыш ден сийым ямдыленыт. Нунын коклаште эн ончычак семык когыльым палемдаш кӱлеш. Когыльым лӱмын йоҥыштымо уржа секе ложаш дене ыштеныт. Тиде когыльым «шӱраш когыльо» маныныт. Когыльым ышташ уржа ложаш дене шере нєнчык-руашым лугеныт. Тушко ик-кок муным кӧргыжлан шӧреш шӱльӧ шӱраш пучымышым шолтеныт. Тиде когыльын сынже ныл лукан але пел кутышан (пел тылзе гай сынан) гай ышталтын (НРФ МарНИИ. Оп. 1, Д. 365. С. 165-166).

Южо вере тиде когыльым вучыктеныт. Шўраш когыльым Кугу Юмылан але Мланде Авалан лӱмлен удылыныт. Тыге эртарыме йӱлам вучыктымаш маныныт...

...Пурам мӱй дене шеремдашлан мӱйым лӱмын шолтеныт. Вара, йӱкшемден, шуын шинчыше пурашке пыштеныт. Тыгай пура шере веле огыл, шоҥешталт шогышан лийын. Тыгай пуран

Шоҥжо нӧшмӧ ўй гай,

Пураже шӱшмӧ ўй гай...

Лиеш. Лач тыгай «ужар шоҥан семык пура» дене колышым уштеныт да унам сийленыт.

Семык водын тыглай ямдылалтме деч посна тыгак эше ритуальный ямдылалтме йӱлам да шотым шуктен толыныт. Эн ончычак сортам ямдылаш кӱлын. Сортан кӧргыжлан мушым налыныт. Тиде мушым пӱтыреныт. Семык сортам пӱтырымаште ик ойыртем лийын. Тиде мушым пурла гыч шолашке, кече ваштарешла пӱтыреныт. (Инф. Д. Малинина. Медведевский район, Ошламарий ял).

Тыгай мӧҥгешла ыштыме шотым вес тӱня калыкым уштымо але колышым тойымо йӱла годым ужаш лиеш. Колышым мушмо корка гыч вӱдым кид тупынь пыштат. Ыштыржым колышыным тоже тупыньла пурла гыч шолаш пӱтыраш кӱлын. Шӱгарыш, колышым пыштымек, тояш толшо-влак тыгак кум йыр кече ваштарешла савырнышаш лийыныт. Икманаш, тиде сортам ямдылыме йӱлаште ме тошто марийын вес тӱня дене кылдалт шогышо илыш ужмашыжым вашлийына. Вес тӱнян тӱҥ палыже – тиде чыла могырымат ваштареш (воштончыш семын) умылымаш...

Сортан ӱмбалжым шиште дене ыштеныт. Тыгай сортан кутышыжо иктаж латкок-латвич сантиметр лийын. Семык сорта кечылан чылаже коло ик сортам ямдылаш кӱлын. (Кугече годым латшым сортам чӱтеныт). Семык сорта кечылан эше кум кугу сортам пӱтыреныт. Сортан кутышыжо, А. Фуксын ойлымыжо почеш, вич аршин кутышан лийын (кум метрат пеле кужытан). Нуным улитка семын пӱтыреныт улмаш. (Ончо: А. Фукс. Записки о чувашах и черемисах. Казань, 1840. С. 207).

Тиддеч посна вӱргече водын сурт-пече йыр тӱрлӧ ӱак-тӱакым ышташ кӱлын. Тиде водо пеш неле да шуко э¬гекым конден кертшылан шотлалтын. Садланак кушкыжмын але ондакракак чодыра гыч лӱмегож укшым налын конденыт да, тиде укшым йӱлатен, пӧртыштат, вӱташтат, чыла сурт-пече йыр тӱтырен коштыныт. Тыгак капка меҥгыш, вӱта, монча, пӧрт омсадӱрышкӧ, чоклен, вӱдым шыжыктеныт. Пӧрт омса да вӱта капка ӱмбалан шуанвондо воштырым кереденыт. Тиде чыла тӱрлӧ осал деч аралышаш улмаш, да тыгак иктаж-могай пужыш-локтыш де утара манын ӱшаненыт.

Южышт пӧрт покшелан лӱмегожым олтеныт. Тиде тул гоч суртышто илыше чыланат тӧрштылшаш лийыныт. Тул гоч тӧрштылмышт годым кажныже манын:

- Тул Ава, осал деч эрыкте! Вес идалык марте модын-воштыл илаш пӱрӧ!

Тыгак локтымо деч, конден шуымо деч удылыныт, тулыш, вӱдыш шӱвалыныт. Шӱвалме мут гыч ик тыгай юзо ойжым пример шотеш кондаш лиеш: «Кутко шулдыр тене тулупым урген, шымлу шым тӱрлӧ еҥлан чиктен-шогалтен кертыт гын, тунам веле мыйым пужен-локтен кертышт.

Шурно шулдыр дене тулупым урген, шымлу шым тӱрлӧ еҥлан чиктен-шогалтен кертыт гын, тунам веле мыйым локтен-пужен кертышт.

Шоҥшын имыж дене тулупым урген, шымлу шым тӱрлӧ еҥлан чиктен-шогалтен кертыт гын, тунам веле мыйым пужен-локтен кертышт (Юзо ой: удылмо, савырыме, кумылаҥдыме шомак да кумалме шот. Йошкар-Ола, 1991. С. 22).

Кушкыжмо кастене, чыла сомылым пытарымек, ялысе пӧръеҥ ден вате-влак уремыш погынен шинчыныт. Погынен шинчын, илыш саман нерген, эртарышаш пайрем нерген тӱрлым ойлыштыныт...

...Семык вӱргече водын, мончаш пурен, эррак малаш возыныт. Семык вӱргечын, кече деч ончыч кынелын, йӱла шотым ышташ кӱлын. Семыкын первый кечыже идалыклан эн нелылан шотлалтын.

Семык пайрем вӱргечын тӱҥалын. Семык вӱргечын тӱҥ палыже – сортам чӱктен, колышым уштымаш. Садланак тиде кечын «сорта кече» маныныт.

Тиде кечын эрден эрак, кече лекме деч ончыч, кынелаш кӱлын. Марий калыкын ойжо почеш, кече лекме марте мален киет гын, колышо-влак шинчаш ломыжым (коным) кышкат (НРФ МарНИИ. Оп. 1, Д. 365, Л. 199).

Эрден эрак кынелын, мончаш пурен каеныт. Ончыч пӧръеҥ кашак мушкылтын. Сурт кугурак, мончаш кайымыж деч ончыч, «унала толшо» колышо ачажым, кочажым, моло пӧръеҥ колышым пырля мончаш пураш ӱжеш... XIX курымышто Малмыж уездыште илыше марий-влак колышо родо-шочшыштын сынышт манын, мончаште писте пондым мушкын луктыныт. Тыгак, очыни, лўмын лышташдыме выньыкым (воштыр аршашым) пидыныт да тудым, унала толшо тошто марий семын аклен, мончаш пуртеныт (Ончо: Кузнецов С. К. Культ умерших и загробные верования луговых черемис. С. 48).

Пӧръеҥ-влак мушкылтмо годым ӱдырамашышт мӧҥгыштӧ шогылтыныт. Мелнам кӱэштыныт, тӱрлӧ пайрем чесым ямдылкаленыт. Пӧръеҥ-влак мушкылт лекмек, ӱдырамаш тӱшка мончаш каен. Нунат ӱдырамаш колышым пеленышт пайрем мончаш мушкылташ ӱжыныт.

Монча деч вара чыланат у вургемым чиеныт. Курык марий-влак тошто вургемыштым, мончаш пурен лекмеке, тулеш йӱлатеныт. (Ончо: Смирнов И. Н. Черемисы. С. 158).

Семык вӱргече эрден вес тӱня калыкат шкенжын уэмдышаш улмаш. Нуно мончаш пураш веле огыл толыныт. Нуныланат тиде кечын шке вургемыштым «уэмдаш» кӱлын. Тидын нерген, А. М. Бердниковын возымо материалыштыже ужаш лиеш. Кировский область, Шурмо район, Ешпаево ялыште илыше марий-влакын ойлымышт почеш, семык вӱргече эрден колышо-влак тиде тӱняште «тувырдо» мушкаш толыт. (НРФ. Оп. 1. Д. 365. Л. 162). Эрден эрак нунын толмыштым ужаш лиеш. Толмышт годым нуно ваш мутланат, но мутыштым умылаш огеш лий, мугыматымышт веле шокта. Вес тӱня калыкын капышт огеш кой, вуйыштым веле ужаш лиеш. Ончыч шоҥго пӧръеҥ ден ӱдырамаш, вара самырык пӧръеҥ ден вате-влак, нунын почеш икшыве да аза-влак толыт (НРФ. Оп. Д. 365. Л. 236)...

...Тиде вӱргече эрден кечывал марте ваш-ваш пошкудышкат пурен огытыл. Эрден толшо еҥ локтызылан шотлалтын... Тыгак пӧрт ончылко але кудывечышке еҥ пий ынже тол манын эскерен шогеныт. Пий сурт воктене тўрлын амыртен кертын. Чыла толшо пийым кырен, поктен колтеныт.

Семык вӱргечын нимогай пашам ышташ лийын огыл. Тиде кечын вольыкымат кӱтӱш луктын огытыл. Тидлан верчын эше кастенак нунылан ситышаш шудым пыштеныт. Вольыкым тиде кечын пукшаш кўштен огытыл. Вольык нимом огеш коч гын, тудо кеҥеж гоч огеш черлане, осал янлык кидыш огеш верешт манын ўшаненыт. Тиде кечын шужышо вольык ончыкшо печым огеш тодышт, кӱтӱ деч ойырлаш огеш тӱҥал, шоненыт.

С. К. Кузнецов Уржум уездысе марий-влак кушкыжмын, Малмыж уездысе-влак вӱргечын кидышкышт нимогай кукшо арверым налын огытыл манеш. Шуматкече марте тыгак нимом кид гыч кидыш пуаш кӱштен огытыл. Пуаш кӱлын гын, еҥ воктек намиен пыштеныт (Кузнецов С. К. Культ умерших и загробные верования луговых черемис. С. 49).

Эше тиде кечын Уржум марий-влак кидыш иктаж-могай тоям налат гын, кеҥежым кишкым ужат да тудо тыйым чӱҥгалеш манын шоненыт. Тӱкаш лийын огыл тыгак шӱдырым. Кучет гын, тудо вигак кишкыш савырна манын ӱшаненыт (Кузнецов С. К. Туштак. С. 49).

Ӱдырамаш-влак пӧртымат ӱштын, вуйыштымат шерын огытыл. Пӧртым ӱштат гын, шурнетым кугу таул мардеж лупшен пышта, вуетым шерат гын, кеҥеж мучко пакчаштет чыве удырен пытара манын, тошто марий ойлен (Инф. В. В. Князева. Ильпанур ял, Параньга район).

Мончаш пурен, у вургемым чиен, сорта чӱкташ ямдылалташ тӱҥалыныт. Сурт оза сорта чўкташ верым ямдылен. Ватыже але аваже моло ӱдырамаш дене ӱстембак пайрем кочкышым погеныт...

Колышым ушташ посна ӱстелым але пўкеным шынденыт. Южгунамже портышым шареныт. Колышым уштымын посна верже лийын. Тыгай верлан омсадӱр гыч пурла лукым ойыреныт. Чимарий-влакын тиде лук эн пагалыме луклан шотлалтын. Садланак тошто марийымат тыштак уштеныт...

Морко кундемыште сорта чӱкташ кугу кӱмыжым кучылтыныт. (Инф. Ласточкина, Шлань ял).

Эрвел марий-влак коклаште кугу ойыртем уке гынат, сорта чӱктымаште икмыняр тӱрлӧ йӧным ужаш лиеш. Южгунам ик ялыштак иктышт сортам шокте тӱреш шынденыт. Тыгодым шоктеш иктаж-могай пырчым пыштеныт: шыдаҥ, шӱльӧ, шож да т. м. Весышт сорта шындаш мекшан пу комылям кучылтыныт. Вара тиде мекш комылям шушаш семык марте араленыт. Семык арня пытымеш, тудым пӧрт кӧргыштӧ кученыт. Пайрем эртымек, тиде комылям пӧрткоклашке поген пыштеныт (Васильев В. М. Туштак. С. 110).

Чӱктымӧ сорта чот шотыштат тӱрлӧ ой уло. Шукыж годым кум сортам чӱктымӧ нерген ойлалтеш: Кугу Юмылан, Киямат тӧра ден савушлан (сауслан), кумшо сортажым тошто марий-влаклан. Туге гынат тыштат верын-верысе ойыртемымым ужаш лиеш. Морко районышто тиде кум кугурак сортажым Киямат тӧра, Киямат савуш, Тамык вуйлан лӱмлен чӱктеныт. Г. Яковлев олык марий-влак сортам Тамык савушлан, Тамык вуйлан да Киямат тєралан шындат манын воза (Яковлев Г. Религиозные обряды черемис. Казань, 197. С. 73)...

Медведево район, Шеклянурышто сортам Киямат тӧралан окна янакеш посна пижыктеныт. Кум сортам юмылукеш юмылан, пӧръеҥ колышылан, ўдырамаш колышылан икте гоч чўктеныт. Туге гынат колышым тойымо годым кум сортам Юмо, Киямат тӧра да колышо-влак лўмеш чўктеныт (Инф. А. Павлова).

Оршанка район Кугунурышто гын улыжат ик сортам веле Кугу юмылан шынденыт (Инф. В. Москвичева).

Ош да вес тўнян кугуракыштлан лўмлымӧ сорта деч посна эше колышо-влакланат сортам чўкташ кўлын. Тиде сорта-влакышт пардыме лийшаш улыныт. Мутлан, Параньга районышто я латкум, я латвич сортам шынденыт. Ю. Вихман семык годым Виче тўрыштӧ илыше марий-влак коло ик сортам чўктымым палемда. (Вихман Ю. Туштак. С. 38).

Шукыж годым, очыни, мыняр уштышаш колышышт лийын, тунарак да эше иктым «утым колышылан» пижыктеныт...

...А. Фуксын серымыж гыч палаш лиеш: кум кугу сорта ош да вес тўнян тўп тӧраштлан чўкталтын. Тунам тиде сорта кум метрат пеле чоло кутышан улмаш. Вараракшымат тиде кум тўп сортам моло сорта-влак деч изиш кужыракым пўтыреныт. Пел курым жапыште тўп сортан кутышыжо кум метрлан кўчыкемын...

...Сорта чўктыш верым ямдылен шуктымек, чылан сукен шинчыныт. Сурт кугурак упшым упшалын юмылта, юмылтышыжла, сорталашке тулым пижыкта. Шернур вел марий-влак юмылан сортам чўктымышт годым тыге пелештеныт: «Ош Поро Кугу Юмо, колышо-влакланат ош кечым пу. Колышо-влакын сулыкыштым касаре!» (НРФ МарНИИ, Оп. 1. Д. 365. С. 166).

Калтаса район марий-влак, сортам чўктышыла, тыге удылыныт: «Киямат тӧра, Киямат сяус, узьмак вуй! Теве таче тўвыт тошто марийын пайрем кечыже. Поро кумыл дене тыланда сортам чўктена. Тоштыеҥ-влакым йўаш-кочкаш колтыза. Нуно тендан кидыште улыт. Таче ме тулакым, мончаш пуртен, унам ыштен, сийлен мӧҥгеш ужатен колтена. Узьмак капкам почын, (ачажым, кочажым, моло родо-шочшыжым лўм дене каласа) таче пайрем лўмеш луктын колтыза. Яндӓм (вес тўнян эн пундаш, пычкемыш ужашыже) сурадам почын, семык верчын вигештымат ош кечыш луктын колтыза. Шочде кодшымат, лўмдымымат, утым колышымат кучен ида кодо.

Теве тыланда, Киямат тӧра, Киямат сяус, Узьмак вуй, сортам чўктена. Мемнан илышлан мелын лийза. Тоштыеҥ-влакым ида ойгатыл, кўлеш-кўлдымыла ида луктеде. Пайрем сайын ме тулакым пукшен-йўктен, унам ыштен колтена. Уло кўлешыштым тулаклан пуэна. Мо йодмыштымат шуктен миена. Йўла-вўлажымат эртаренна».

Тыге пелештен, первый когыльо, перемеч, эгерче осым тодыл, «Киямат тӧралан, Киямат сяуслан, Узьмак вуйлан шужо!» манын, уштымо теҥгылыште шинчыше кўмыжыш кудалтат. (Инф. А. Акиева).

Тиддеч вара, колышо-влакым уштен, нунылан сортам чўктат. Тыгодымат пелешташ кўлын: «Аптрилан шужо, Калималан шужо, Ордыган кугызайлан шужо, Мачеланат шужо! Ош кечан лийза! Сортам чўктен кумалам. Мо кочмо-йўмӧ уло, шужо! Шерда темын коштшо!» (НРФ МарНИИ, ОП. 1. Д. 365. С. 167). «Кочде-йўде шужен-кылмен ида кошт, мамырлыкыште илыза, пычкемыш сандалыкда волгыдо лийже, ўмбалнысе рокда куштылго лийже, эсенлыкым, тазалыкым, тыныслыкым пуыза, сайын илаш полшыза, перкем, поянлыкым пуыза; тичмашыште, поянлыкыште илаш полшыза, чыла очыне гычын, каньысыр гычын аралыза, саклыза, тул гычын, вўд гычын, очыне кўлдымаш гычын аралыза; вольык-шамычым, имне-шамычым, ушкал-шамычым, шорык-шамычым, мўкш-шамычым, молымат тўль вўлным ыштыза; вольык-шамычлан, икшыве-шамычлан ида логал. Вольык-шамычым сайын ончаш полшыза, каньысырышке ида пурто, пасушто киндым сайын шогыктыза; осал мардеж дечын, иян-шолеман йўр дечын аралыза, перкем пуыза; тичмашыште, пояныште илаш полшыза. Теве ынде ме тендан лўмешда пайремым ыштена, сай кочкын-йўын, йывыртен кайыза».

Тоштыеҥ-влакым уштымо теҥгылеш, сорта деч посна, пура ден арака коркам шындат, семык когыльым, перемечым, кўжгиндым шулын пыштат... Эрвел марий-влак колышым уштымо чеслан кум чиян муным тышкак ешареныт: Киямат тӧралан, Киямат сауслан да ик муным чыла колышо лўмеш (Васильев В. М. Туштак. С. 109, 110).

Ӱстембак сийым погымек, сурт оза кугурак колышылан «шке ешетым йўктӧ» манын пелешта. Чыла тиде сомылым суртоза шке ыштылын...

...Колышым уштымек веле ўстембак погымо кочкышым кочкаш шинчыныт. Ӱстембак вўргече водын шолтымо шылым, когыльым, перемечым, эрдене эрак кўэштме мелнам да моло сийым шындылыныт. Пайрем кочкышым эн ончыч сурт оза висмылтен, тудак эн ончыч пурам подылын. Тиддеч вара веле молышт кочкаш тӱҥалыныт...

Кечывал эртен, кече кас велыш савырнымек, ешыште изиракышт, рвезе але ўдыр, пошкудыш родо-шочшышт деке тоштыеҥ-влакым ужаташ ўжаш каен. Кочмек-йўмек, суртан оза тыгеракын пелештен: «Ынде кочай-ковавай, ачай-авай, кугызай-еҥгай (кажныжым лўм дене) мӧҥгеш каяш тарванат. Айдыза нуным ужатен колтена». Тыге манын, уштымо теҥгыл сийым поген, тоштыеҥ-влакым пӧрт гыч ужатен луктыныт. Кодшо сортаже-влакым тысе пура коркаш чыкен йӧртеныт.

Эрвел марий-влак сийым кудывечыш, капка воктек, луктын кудалтеныт. Кум чиялтыме муно гыч иктыжым веле тышак шуэныт, молыжым кочкыныт. Олык марий-влак уштымо сийым пакчашке, пакчаже шўгарла могырышко лийын гын, уке гын пасу капка воктек намиен шуэныт (Васильев В. М. туштак. С. 110, 112).

Тоштыеҥ сийлыме пура дене икшыве-влакын чурийыштым чиялтеныт. Тиде пура дене шўргым шўялтет гын, вес тўня калык илышын нелыжым наҥгая манын ўшаненыт. Самырыкрак пӧръеҥышт сорта деч кодшо шыштым ўпешышт пижыктеныт, ўдырамаш-влакышт оҥ аршаш окса шеҥгелан тыгак сорта шыштым йыгеныт (Васильев В. М. Туштак. С. 112).

Ужатен толмек, пєртыш пуратат, икте-весышт деч йодыт улмаш: «Тоштыеҥ мом каласыш?» Вашмут тыгайрак лийын: «Кугуракым колышташ, сай илаш кутырышт», але «Миклайлан ўдырым налаш, Отюклан марлан каяш кўштышт» да тулеч моло сугынят лийын кертын.

Ты суртышто тоштыеҥым ужатымек, вес суртыш каеныт. Тушечын кумшыш, нылымшыш. Чыла дечат тоштыеҥым ужатен колтымеш кудо гыч кудыш коштыныт. Ял мучко тыгай ужатыше кашак икмыняр лийын кертын.

Тоштыеҥым ужатымек, суртанже суртышкыжо пӧртылын. Кугу йўмаш тиде кечын тӱҥалын огыл. Пайремын ик ужашыже кошарген да вес йыргеш куснен.

Семык изарня

Семык пайремын кокымшо кечыже (вес семынже «изи пел кон кече») ял калыкын погынен колышым уштымо, юмылан кумалме да ўдыр-веҥым сийлыме, сўаным тӱҥалме кече лийын. Изарнян эрдене эрак, мончаш пурен, ял кумалтышыш лектыныт. Тиде кумалмашке суртоза, ўдырым налше эргыже, шешкыже, илалше-влак веле погыненыт. Икшыве ден вуеш шушо ўдыр-рвезе-влакышт тыгодым мӧҥгыштышт мален кодыныт.

Кумалаш отышко лектыныт. Тиде уштымо кумалтыш йўлам шукыж годым пушеҥге воктен эртареныт. Марий Турек район, Кожлаялыште тыгай кумалтышым писте воктен эртареныт (НРФ МарНИИ. Оп. 1. Д. 365. Л. 168). Малмыж районышто тиде кумалтышым куэ воктен эртареныт гынат, тиде куэ воктек рвезе пистым руэн конден шогалтеныт (НРФ МарНИИ, Туштак. Л. 212).

Очыни, тыгай койыш кон пайрем йўлашке агавайрем шўлыш пурымылан шочын. Молан манаш гын, писте Юмылан лўмдымӧ онапулан шотлалтын. Куэ вес тўня пушеҥге лийын. Тудын гоч вес тўня дене кыл кучалтеш манын, ожно марий-влак ўшаненыт. Такланак огыл шўгарлаште куэ пушеҥгым шынденыт. Тылеч коч кажне чимарий шўгарлаште ик кугу куэжым Киямат тӧра маныныт. Тыгай куэн вес тўня дене кыл улмым марий мурыштат ужаш лиеш:

Авай, колем, ачай, колем,

Куэ вуеш сакыза.

Куэ вуеш ида саке,

Мландым келгын кўнчыза.

Вуй мучашеш оҥам кырен,

Лўмем серен кодыза.

(Инф. О. Альмакаева. Мишкан район, Шаде Шогертен ял).

И. Н. Смирноват семык изарням эртарыме шотым ял калык уштымаш семын палемда. Тиде кечын марий-влак шке колышышт-влакым куэрла отышто пукшен-йўктеныт манын увертара. (Смирнов И. Н. Черемисы. С. 158).

И. М. Снегирев XIX курым кыдалне марий-влак, семык годым тўрлӧ шўраш ден пучумышым шолтен, шке аҥашкышт сийлан (очыни, Мланде Авалан) намият да тиддеч вара колышым уштат манын воза (Снегирев И. М. Русские простонародные праздники и суеверные обряды. С. 134).

И. Н. Смирновын ойлымыж почеш, семык изарня колышым уштымо ял кумалтыш семын палемдалтын. Тыгай пайрем шот тӱҥ семык пайрем йӧн дене келшен толеш. И. М. Снегиревын возымыжо «агавайрем-семык» йӧным ушештара.

Семык эртарыме шотышто ончыч возымо йӧн-влак деч посна эше ик пайремым эртарыме шот нерген каласаш лиеш. Морко район, Шале кундемыште семык изарнян, мончаш пурен лекмек, у вургемым чиен, пайрем шотым ыштыде, пазарыш каеныт. Семык поминкам кугарнян шўгарлаш миен эртареныт. Шўгарлаш миен, шўгар меҥгыш солыкым пидын, колышо-влакым уштеныт (Инф. Н. Семенова. Арын ял).

Тыште ме изарнян тӱҥалме руш семык йўлан влиянийжым ужына коеш. Тыгак чуваш-влакын семыкым эртарыме йӧнышт шижылтеш. В. Сбоев чуваш-влак семыкым шўгарлаште эртареныт манын воза. Нуно, шўгарлашке пеленышт кочкышым конден, тушакын колышо родо-шочшышт-влакым уштеныт (Ончо; Сбоев В. Исследования об инородцах Казанской губернии. Казань. 1885. С. 141 – 142)...

Тӱҥ семык пайрем йӧн семын изарнян куэ отыш кумалаш толшо еш пеленже мелнам, пурам, муным да моло сийымат намийышаш улмаш. Чыла намийымым «п» буква гай мландеш шарен пыштыме солык-влак ӱмбаке але тыгаяк келыштарыме олымбаке шындылыныт. Нунын ончылан ший сандалым ыштеныт. Ший сандалын формыжо тыгайрак лийын: ик пел метр кутышан кок меҥгым керын шогалтеныт, ӱмбакышт каштам пыштеныт. Тиде кашташ эн ончычак кум кугурак сортам чӱктеныт: Кугу Юмылан, Киямат тӧра ден Киямат савушлан, ик общий сортам уло тошто марий-влак лӱмеш. Вараже уштымо годым, суртоза але иктаж еш кугурак онаеҥ дек миен, сортам пуэден да уштышат еҥын лӱмжым ойлен. Онаеҥ нунын лӱмеш кум сорташкыжат йӱлышӧ тулвуйым тӱкен, тиде сортам ылыжтен да кашта ӱмбалан шындылын.

Кумалтыш вер ончылан тулым олтеныт. Тул олташ куэ пум веле погаш кӱлын. Куэ пу ситен огыл гын, пистым, ваштарым, шолым, тумым тулыш пыштеныт. Шопке ден нулгым кумалтыш тулыш пышташ кӱштен огытыл.

Тул воктен ик посна пӱкеным але ӱстелым ыштеныт. Тушко ик теркым, ик леҥыжым да куэ кумыж дене ыштыме ик туйсым шынденыт. Теркышкыже кумалаш толшо-влак деч учо-влакышт ик мелна дене погеныт. Леҥыжышке кажнышт ик корка гыч пурам пыштеныт. Кумшо атышкыже муным погеныт. Тыгак кумалме тул воктен кок пушеҥге коклаш каштам пыштеныт. Тиде кашташ кажне толшо еш колышо-влак лӱмеш надырлан пелен кондымо солыкыштым сакеныт. Чыла ямдылен пытарымек, онаеҥ кочкышым чоклен, юмылташ тӱҥалын, молышт сукен шинчын ягылтеныт. Кумалтыш мут шотышто «Марий кумалтыш мут» (Йошкар-Ола, 1991) сборникым темлаш лиеш (Ончо: С. 142-149).

Юмылтышыжла, онаеҥ тулыш пурам, мелнам, муным кудалтен да уштымо колышылан «шужо» манын пелештен. Ял калык колышым уштен пытарымек, утым колышым уштеныт (Инф. А. Кайниев. Мишкан район, Нерге ял).

Волжский район Петъялыште ял кумалтыш колышым уштымо дене эше пытен огыл. Уштымо деч вара эше Мланде Авалан вучыктымо шӱраш когыльым пуэныт. Тиде когыльым онаеҥ, чоклен, тулыш кудалтен. Тыгодым тудо шурно перкем, вольык перкем йодын удылын. Вучыктымо когыльын шийвундыжым надыр олмеш пыштеныт. Вӱдылалме солыкшым кӱчызылан пуен колташ кӱлын (Инф. Е. Яковлева).

Ото гыч толмеке, кашакын-кашакын шке родо-тукымышт дене ял мучашеш шаланеныт. Семык изарням пайремлаш уло родо-шочышт, ӱдыр-веҥышт, тулар-тулачышт толыныт. Кажныже пеленже чесым конден: эгерчым, перемечым, салмамуным, туарам. Тиддеч посна эше нуно пеленышт агытаным але колым шолтен конденыт.

B. М. Васильев мераҥымат пайрем чеслан кучымым ойла (Ончо: Васильев В. М. Материалы для изучения.C. 107). Суртоза тиде чес вашеш ик чырык аракам, пурам луктеш. Тазалыкым, перкем йодын юмылтен, кочкаш-йӱаш шинчыныт…

…Пайрем йӧным ик семын эртарыме нерген А. Фукс возен коден. Изарня водын, кечывал деч вара шым шагат кас марте, сурт еда унаш коштеденыт. Кандашымше шагатыште кугу поминкалан ямдылалташ тӱҥалыныт. Кок онаеҥ толын, шкеак ныл тагам шӱшкылыныт, вич чывым, кум лудым, кок комбым руалыныт. Кудывечеш кум подым сакеныт. Тушко тага ден кайыквусо шылым оптен, шолташ тӱҥалыныт. Ик подешыже мӱй пурам шолтеныт.

Тыгай пайрем йӱлам эртарыме нерген С. К. Кузнецоват воза. Кажне сурт семык кечылан презым (южгунам чомам) але тагам шӱшкылшаш улмаш. Чывыжын, комбыжын шотшо лийын огыл. Мыняр кӱлеш, тунар руеныт. Шыл ден пурам вӱргечын водешак шолтеныт. Малмыж уездыште шыл ден пурам кудеш але кудывечеш олтен шолтеныт (Ончо: Кузнецов С. К. Культ умерших и загробные верования... С. 48).

Онаеҥышт эре тул воктен шогылтыныт, воза умбакыже А. Фукс, шолшо шылым пудыратылныт. Нунын воктекышт нигӧ мияш тоштын огыл. Кече шичмек, тӱрлӧ ялла гыч уна-влак погынаш тӱҥалыныт. Вашке уло кудывече тич калык темын. Кӱварйымач нылле ведра пурыман кок пура печкем луктын шынденыт...

...Поминкам кугу левашыште эртареныт. Тыштак тулымат олтеныт улмаш. Тиде тулеш, подым сакен, пураш мӱйым пыштен шолтеныт. Омса воктен пырдыжеш кажне толшо уна шиште сортам конден пижыктен. Южышт сорта олмеш оксам пыштеныт.

Леваш покшелне керемым шупшмо улмаш. Ты керемеш, А. Фуксын ойлымыж почеш, кум колышо лӱмеш кум кугу сортам сакеныт. (Очыни кугу юмылан, Киямат савушлан да колышо-влак лӱмеш). Сортаже кум метрат пеле кужытан лийын да улитка семын пӱтырымӧ улмаш. Ик еҥ уло пайрем мучко нине сорта-влак воктен лийын да кӱлеш годым нуным тӧрлатыл шоген. Вес еҥ омса воктенсе сортам ончен.

Омса воктен кугу ӱстелым шынденыт. Тиде ӱстембак кок онаеҥ шолтымо шылым пу кӱмыжеш атлен оптеныт. Тыгак пучымышым ате еда оптен шынденыт.

Тоштыеҥым уштымо йӱлаже автор тыге эртен манеш. Чыланат, икте почеш весе, ӱстел деке миен, шыл падырашым налын уштен да тиде шылым омса воктен шинчыше лаканыш шуэныт. Тышкак арака ден пурам, тӱрвешышт тӱкен, колышым уштен кышкалыныт.

Уштен пытарымек, кок онаеҥ колышо-влакын пайрем вургемыштым кугу сорта йымалне нумал коштыныт. Вара нуно погынышо-влакым йӱктен коштыныт. Ик ратым йӱктен лекмек, онаеҥ-влак колышо-влакын вургемыштым чиеныт, ӱдырамаш вургемым ваче гычышт лупшалыныт. Тиддеч вара кидешышт сортам кучен, кушташ тӱҥалыныт.

Онаеҥ куштен чарнымек, тиде вургемым колышо-влакын родо-шотышт-влак чиеныт да тугак кидешышт сортам кучен куштеныт. Нунын ден пырля чыла улшо калык кушташ тӱҥалын. Ик-кок шагат куштымек, вургемчийышышт колышо-влакын вургемыштым кудашыныт.

Тиде жапыште, омса воктен шинчыше леҥежым налын, кок онаеҥ улшо калыкым тошто еҥ-влакым ужаташ ӱжын луктыныт. Вара тиде леҥежыште улшо коч-кышым кудывечын ик лукышкыжо намиен кышкалыныт да тушко пий-влакым кычкыралыныт. Пий-влакын кочмышт годым нунын ӱмбакышт колышо-влакын вургемыштым рӱзеныт.

Тошто марийым ужатен колтымек, чыланат левашыш пӧртылыныт. Тыште нуным кӱсле, тӱмыр, шӱвыр, шиялтыш дене шоктен вашлияш музыкант-влак лектыныт. Пайрем йӱла шотым эртарымек, погынышо-влак мурен кушташ тӱҥалыныт. Пайрем эр кече лекмеш шуйнен (Фукс А. Записки о чувашах и черемисах. С. 205-208).

Тӱҥ семык йӧн почеш изарнян пайрем йӱла шот кошарген. Тиддеч вара йӱмаш тӱҥалын. Йӱмаш, семык арня пытымешке, рушарня мартеат, шуйнен кертын. Шукыж годым йӱмаш кугарнян лийын, шуматкечын унам ужатеныт.

Эсен Элай ямдылен.