Семык

Семык

Пагалыме лудшына-влак, Семык пайрем вашеш, а тудет вес арнян 23 майыште лиеш, Нерге ялын шочшыжо, марий йўлам шымлызе, философий наука доктор Юрий Алексеевич Калиевын (1957-2014) «Семык» книгаж гыч икмыняр ужашыжым лудаш темлена. Юрий

Алексеевич марий йўлам шымлымашым йєршын вес кўкшытыш нєлталын, манаш лиеш. Тудо йўланам тыглай йєн дене веле огыл, а астрономийлан э‰ертен шымлаш тў‰алын. Кумалтыш мут, шўведыме мут, калык муро да моло фольклор материал-влаклан э‰ертен, марий юмо-влакын шўдыр да тўшкашўдыр-влак дене кылыштым палемден, калыкын тўняужмашыже астрономий дене чак кылдалтмым умылтарен.

Ю. Калиев Семык пайремымат келгын шымлен да 1993 ийыште моткоч о‰ай книгам савыктен луктын.

Семык пайремын лўмжє нерген

...«Семык» мут марий йылмыш, векат, руш йылме гыч пурен. Тыге ойлаш моло славян йылме дене кутырышо калыкланат тыгайрак лўман пайремышт улмо ўшандара. Рушлаже тиде пайремым «семик» маныт. «Семик» шомак, да тыгаяк пайремын лўмжє, тиде пайрем

христианский Пасха (Кугече) изарня деч вара шымше изарнян толмылан кєра шочын манын, Б. А. Рыбаков умылтара. Тыгаяк шонымашым В. К. Соколован, И. М. Снегиревын да молынат пашаштышт ужаш лиеш...

Чынак, семык кугече деч вара, шым арня эртымек, лиеден. Садлан тиде шонымаш ўшандарышын коеш. Туге гынат руш йылмылан тыгай умылтарымаш пешыжак келшен огеш тол. Тыгай шонымаш ден келшаш гын, пайрем лўм «седьмик», «седьмица» лийшаш ыле.

Тидым шотыш налде кодаш огеш лий. Белорус йылмыште гын тиде пайремын лўмжє «семаха» семын йо‰галтеш. Поляк-влак тиде пайремым «сеймик» манын лўмденыт...

Касвел Европысо шуко калыкынат Пасха ден Вознесенский коклаште тыгаяк сынан пайремыштым ужаш лиеш... Немыч-влак тиде кечым «дух

(шўлыш, тўле) кече» маныныт... Европышто илыше моло калык-влак тиде кечылаште пасум ороленыт, шурно озымым шўлыш деч саклаш манын, тўрлє йєным кучылт юленыт.

Весышт эр кече лекме годым кечым пагалыме, тудын куатшым шукемдыме йўлам шуктеныт. Тул, вўд дене кылдалтше ази-бузи шотым эртареныт. Венгр, немыч, словак-влак тиде пайрем годым тыгак «король» ден «королевам» сайленыт. Нунын сўаныштым эртареныт. Сўан эртымек, тиде «король» ден «королевам» ритуально «пуштыныт».

Финн, швед-влак пайрем кечылаште курык вуеш тулым олтеныт. Вара тиде тул гоч тєрштыл «эрненыт». Водь, ижор калык-влакын май ден июль коклаште эртарыме пайремышт «мланде каныш» семын палыме. Шымлызе-влак тыгодым эртаралтше йўла шурно перкем

сымыстарыме шот дене кылдалтын манын ойлат. (Календарные обычаи и обряды в странах Зарубежной Европы: Весенние праздники. М., 1977).

Чыла тидым шотыш налын, «семик» шомакын вес тўрлє значенийже лийын манаш кўлеш. Тиде пайрем лўм могай-гынат мланде пашан культшо дене кылдалтшаш. Эн ончычак пайрем лўм лекмым шурно, озым, шурным ўден пытарыме да мландын шочыктышо вийжым уштымаш ой ден ушаш кўлеш. Арам огыл тиде кечылаште эротический обряд, сўан, йоргалымаш лиеденыт. Нуно «мланде мўшкыран» манме – мландышке пырче, туш вочмым умылтарыме – шонымаш негызеш шочшо театрализованный йєн гоч мландын куатшым сымыстарыме

йўла лийыныт.

Тидын шотышто И. М. Снегиреват «семик» шомак ден «сеяние» руш мут да «суома» (семья?) поляк мут коклаштат кыл уло манын возен...

...Садланак «семик» мутшымат, акре, славян але руш семынже манаш гын, тиде пайрем изи шурно пырче гыч «семя» (пырче, туш) шомак гоч умылтараш кўлеш. Вес кугу да шуко шырка шочшо манын, мландын у вийжым, мланде перке, мланде шочын, шурно шочын юмо-влак деч полышым йодмо, тиде «пашам» ўдырамаш ден пєре‰ ушнымо гоч имитироватлыме, колышо родо-шочшо-влакым полшаш ўжмє пайрем кече манаш амал уло...

«Семык» пайрем лўм марий календарный пайрем-влак коклаште моло-влак дене иктєр кучылталтеш. Туге гынат тиде шомак ала-могай ожнысо пайрем лўмым вашталтен. Тыге шонаш марий-влакын тиде жапыштак «мланде каныме кече», «чодыра каныме кече» лўман кечышт улмо амал пуа. (Инф. Р. М. Сергеева. Медведевский район. Кыдал Озакъял). Эрвел марий-влак коклаштат эше «мланде шўлымє кече» нерген ойлымым колаш лиеш. Тиде кечын мландым кўнчаш, ойгаташ кўштен огытыл. Уке гын, шурно лектыш огеш лий, кукшо ий лиеш але шурным шолем кыра манын ўшаненыт. (Инф. А. Кутлыкаева. Мишкан район. Корак ял).

Ожно марий калыкын «семык» пайремым кузе манмыжым умылашлан пайрем йўлам шуктымыжым ончалаш кўлеш. Семык икмыняр кече шуйнен. Кажне кечын шкенжын посна лўмжє улмаш. Тыгак арняжынат лўмжє лийме нерген ойлалтеш. Южо вере тиде арням «семык арня»,

«кон арня» маныныт.

Семык пайремын вес лўмжє «кон кече» лийын. С. К. Кузнецов, В. М. Васильев марий илыш-йўлаште идалык мучко кум кон пайремым эртарыме нерген ойлат. Икымше кон кече Кугече изарнян лийын, кокымшыжо – кугече эртымек шым арня гыч вўргечын, кумшыжо – шурным тўред пытарымек эртаралтын. Тиде кокымшо кон кечыже варасе семык ден иктєр толеш. С. К. Кузнецов кумшо кон кечын Угинде юмым удылыт манын возен. (Ончо: Кузнецов С. К. Очерки из быта черемис. С. 73). Тыгеже, тиде кон кече угинде пайремлан толын.

Южо вере семыкым эше «тўвыт кече» маныныт. Тўвыт кече эртарыме нерген Параньга районысо Ильпанурышто, Медведево районысо Шеклянурышто ойлат (Инф. Князева, А. Павлова). Тидын шотышто Морко кундемыште семык мончам «тўвыт монча» манме нергенат каласаш кўлеш. Мо гынат, тиде кече идалык шотлан ик эн тў‰ кече лийын манын шонаш лиеш.

Тыгак семык пайремым XIX курымышто Виче воктен илыше марий-влак «сорта кече» маныныт. Тидын нерген Ю. Вихманын савыктен лукмо материалыштыжат ужаш лиеш. (Туштак. 1953. С. 38).

А. Фукс Кокшамар кундемысе марий-влакын кодшо курымын 40-ше ийлаштыже семык сынан шошо пайрем нерген возен. Тиде пайремым «кугу поминка» маныныт, (тыге автор умылтара). Очыни, тидлан тудым пайремын тў‰ йўлажын содержанийже таратен. Пайрем годым

марий-влак сортам чўктеныт да колышо-влакым уштеныт манын А. Фукс возен.

А. М. Бердниковын погымо материалжым шерын лекмек, семыкын эше ик ойыртемжым ужаш лиеш. Марий кундемын йўдвел-эрвел могырыштыжо, тыгак Татар республикыште илыше марий-влак семыкым «агавайрем» маныныт. (НРФ МарНИИ. Оп. 1. Д. 365. Л. 162; 169; 177).

Иктешлен каласаш гын, марий калыкын ушешыже тошто марий калыкын календарь пайрем шотыштыжо кугече деч вара шым арня эртен (ятыр ожно коклашт арня денат шотлалтын огыл, - ред.) ала-могай вес лўман пайремын лўмжє «кон кече», «тўвыт кече», «мланде каныме», «мланде шўлалтыме кече», «сорта кече», «колышым уштымо кече» семын аралалт кодын. Семык лўм дене тиде пайрем вара веле марий калыкын йылмышкыже да илыш-йўлашкыже пурен. Очыни, тиде пайрем кече лўм олян мондалт толын да тудын олмеш руш «семик» лўм калык пайрем шотыш шы‰ен шуын. Тидлан нине кок пайремын икгай содержанийышт, жапышт келшен толмо полшен манаш лиеш. Туге гынат марий семык шкенжын акрет годсо тошто шонымашыжым да шкенжын сынжым арален коден кертын.

Марий калыкын илыш радамыште семык пайремын верже

...Семык пайремлан ямдылалтме семык арням шочмын тў‰алыныт. Тиде кечын кудеш, тыгак э‰ер але корем воктек лектын, кугу подеш пурам шолтеныт. Пура шолташ латкок-латкум ияш ўдыр-влак каеныт. (Ончо: Васильев В. М. Туштак. С. 105).

Кугыракышт мє‰гыштышт у вургемым ургеныт. Семык кечын чыланат у ош вургемым чийышаш лийыныт. Солык, теркупш, тувыр-йолаш, ыштыр – виге уэмденыт. Тиде вургемым вес ийын семык марте чиеныт да у дене вашталтеныт, адак семык кечынак (Инф. Л. Калиева,

Мишкан район, Нерге ял).

Кушкыжмын пєрт кєргым эрыктеныт, йыр печым тєрленыт. Суртышто улшо чыла кўмыж-совлам, атышєрым йылт мушкын шынденыт. Ший, вўргене, той арверым йылгыжмешкыже йыген шындаш кўлын. Садланак огыл дыр мурыштат тыгай эпитет кучылталтеш:

Семык толмо тувеч пале,

Ший самбарет йылгыжеш.

Сагынымет тувеч пале,

Шинча сортат йылгыжеш.

Арверым, кўмыж-совлам тыге йылгыжтарыме тиде кечым пагалыме дене кылдалт шогымо нерген ойла. Кечын ю вийжым шурно шуаш полшаш ўжмє дене кылденыт, манаш лиеш. Тиде йўла шот кечын куатшым мландыш колташ шонымо дене кылдалт шочын. Тыгай шоныш

шошо кечым ке‰еж кече дене вашталтме ой гыч лектын. Тидын нерген ме марий калыкын ойлымо мутшо да мурыжо гоч умылен кертына. Ик эрвел мурышто тыгай савыртыш вашлиялтеш:

Теле эрта, шошо эрта,

Тул шўдыр йўлен эрта...

(Инф. М. Пазлиева. Бирск район, Курмызак ял).

Тыгаяк ойым Морко районысо Коркатово кундемысе илыше марий-влакат шошо пале-влак коклаште рашемдат: «Шошым каваште тул шўдыр (Антарес лийшаш, - ред.) чўкталтеш гын, лум йўдшє-кечыже каяш тў‰алеш». (Инф. И. Васильев). Тыгеже тиде муро савыртышыште

тошто марийын тўня ончалтышыже коеш. Тиде тўняончалтыш пўртўсын йєнжым умылымаш негызеш шочын. Тул шўдыр шошо ден теле пагытым ойыра, тудын чўкталтмыже шошо тў‰алме нерген увертарен гын, йўлен эртымыже ке‰еж шумо нерген ойлен...

Кушкыжмын тўрлє пайрем кочкыш ден сийым ямдыленыт. Нунын коклаште эн ончычак семык когыльым палемдаш кўлеш. Когыльым лўмын йо‰ыштымо уржа секе ложаш дене ыштеныт. Тиде когыльым «шўраш когыльо» маныныт. Когыльым ышташ уржа ложаш дене шере нєнчык-руашым лугеныт. Тушко ик-кок муным кєргыжлан шєреш шўльє шўраш пучымышым шолтеныт. Тиде когыльын сынже ныл лукан але пел кутышан (пел тылзе гай сынан) гай ышталтын (НРФ МарНИИ. Оп. 1, Д. 365. С. 165-166).

Южо вере тиде когыльым вучыктеныт. Шўраш когыльым кугу юмылан але мланде авалан лўмлен удылыныт. Тыге эртарыме йўлам вучыктымаш маныныт...

...Пурам мўй дене шеремдашлан мўйым лўмын шолтеныт. Вара, йўкшемден, шуын шинчыше пурашке пыштеныт. Тыгай пура шере веле огыл,

шо‰ешталт шогышан лийын.

Тыгай пуран

Шо‰жо нєшмє ўй гай,

Пураже шўшмє ўй гай...

Лиеш. Лач тыгай «ужар шо‰ан семык пура» дене колышым уштеныт да унам сийленыт.

* * *

Семык водын тыглай ямдылалтме деч посна тыгак эше ритуальный ямдылалтме йўлам да шотым шуктен толыныт. Эн ончычак сортам ямдылаш кўлын. Сортан кєргыжлан мушым налыныт. Тиде мушым пўтыреныт.

Семык сортам пўтырымаште ик ойыртем лийын. Тиде мушым пурла гыч шолашке, кече ваштарешла пўтыреныт. (Инф. Д. Малинина. Медведевский район, Ошламарий ял).

Тыгай мє‰гешла ыштыме шотым вес тўня калыкым уштымо але колышым тойымо йўла годым ужаш лиеш. Колышым мушмо корка гыч вўдым кид тупынь ыштат. Ыштыржым колышыным тоже тупыньла пурла гыч шолаш пўтыраш кўлын.

Шўгарыш колышым пыштымек, тояш толшо-влак тыгак кум йыр кече ваштарешла савырнышаш лийыныт. Икманаш, тиде сортам ямдылыме йўлаште ме тошто марийын вес тўня дене кылдалт шогышо илыш ужмашыжым вашлийына. Вес тўнян тў‰ палыже – тиде чыла могырымат

ваштареш (воштончыш семын) умылымаш...

Сортан ўмбалжым шиште дене ыштеныт. Тыгай сортан кутышыжо иктаж латкок-латвич сантиметр лийын. Семык сорта кечылан чылаже коло ик сортам ямдылаш кўлын. (Кугече годым латшым сортам чўктеныт). Семык сорта кечылан эше кум кугу сортам пўтыреныт. Сортан кутышыжо, А. Фуксын ойлымыжо почеш, вич аршин кутышан лийын (кум метрат пеле кужытан). Нуным улитка семын пўтыреныт улмаш. (Ончо: А. Фукс. Записки о чувашах и черемисах. Казань, 1840. С. 207).

Тиддеч посна вўргече водын сурт-пече йыр тўрлє ўак-тўакым ышташ кўлын. Тиде водо пеш неле да шуко э‰гекым конден кертшылан шотлалтын. Садланак кушкыжмын але ондакракак чодыра гыч лўмегож укшым налын конденыт да, тиде укшым йўлатен, пєртыштат, вўташтат, чыла сурт-пече йыр тўтырен коштыныт. Тыгак капка ме‰гыш, вўта, монча, пєрт омсадўрышкє, чоклен, вўдым шыжыктеныт.

Пєрт омса да вўта капка ўмбалан шуанвондо воштырым кереденыт. Тиде чыла тўрлє осал деч аралышаш улмаш, да тыгак иктаж-могай пужыш-локтыш деч утара манын ўшаненыт. Южышт пєрт покшелан лўмегожым олтеныт. Тиде тул гоч суртышто илыше чыланат тєрштылшаш лийыныт. Тул гоч тєрштылмышт годым кажныже манын:

- Тул ава, осал деч эрыкте! Вес идалык марте модын-воштыл илаш пўрє!

Тыгак локтымо деч, конден шуымо деч удылыныт, тулыш, вўдыш шўвалыныт. Шўвалме мут гыч ик тыгай юзо ойжым пример шотеш кондаш лиеш: «Кутко шулдыр дене тулупым урген, шымлу шым тўрлє е‰лан чиктен-шогалтен кертыт гын, тунам веле мыйым пужен-локтен кертышт.

Шурно шулдыр дене тулупым урген, шымлу шым тўрлє е‰лан чиктен-шогалтен кертыт гын, тунам веле мыйым локтен-пужен кертышт.

Шо‰шын имыж дене тулупым урген, шымлу шым тўрлє е‰лан чиктен-шогалтен кертыт гын, тунам веле мыйым пужен-локтен кертышт (Юзо ой: удылмо, савырыме, кумыла‰дыме шомак да кумалме шот. Йошкар-Ола, 1991. С. 22).

Кушкыжмо кастене, чыла сомылым пытарымек, ялысе пєръе‰ ден вате-влак уремыш погынен шинчыныт. Погынен шинчын, илыш саман нерген, эртарышаш пайрем нерген тўрлым ойлыштыныт...

...Семык вўргече водын, мончаш пурен, эррак малаш возыныт. Семык вўргечын, кече деч ончыч кынелын, йўла шотым ышташ кўлын. Семыкын первый кечыже идалыклан эн нелылан шотлалтын.

Семык пайрем вўргечын тў‰алын. Семык вўргечын тў‰ палыже – сортам чўктен, колышым уштымаш. Садланак тиде кечын «сорта кече» маныныт.

Тиде кечын эрден эрак, кече лекме деч ончыч, кынелаш кўлын. Марий калыкын ойжо почеш, кече лекме марте мален киет гын, колышо-влак шинчаш ломыжым (коным) кышкат (НРФ МарНИИ. Оп. 1, Д. 365, Л. 199).

Эрден эрак кынелын, мончаш пурен каеныт. Ончыч пєръе‰ кашак мушкылтын. Сурт кугурак, мончаш кайымыж деч ончыч, «унала толшо» колышо ачажым, кочажым, моло пєръе‰ колышым пырля мончаш пураш ўжеш... XIX курымышто Малмыж уездыште илыше марий-влак колышо родо-шочшыштын сынышт манын, мончаште писте пондым мушкын луктыныт. Тыгак, очыни, лўмын лышташдыме выньыкым (воштыр аршашым) пидыныт да тудым, унала толшо тошто марий семын аклен, мончаш пуртеныт (Ончо: Кузнецов С. К. Культ умерших и загробные верования луговых черемис. С. 48).

Пєръе‰-влак мушкылтмо годым ўдырамашышт мє‰гыштє шогылтыныт. Мелнам кўэштыныт, тўрлє пайрем чесым ямдылкаленыт. Пєръе‰-влак мушкылт лекмек, ўдырамаш тўшка мончаш каен. Нунат ўдырамаш колышым пеленышт пайрем мончаш мушкылташ ўжыныт. Монча деч вара чыланат у вургемым чиеныт. Курык марий-влак тошто вургемыштым, мончаш пурен лекмеке, тулеш йўлатеныт. (Ончо: Смирнов И. Н. Черемисы. С. 158).

Семык вўргече эрден вес тўня калыкат шкенжын уэмдышаш улмаш. Нуно мончаш пураш веле огыл толыныт. Нуныланат тиде кечын шке вургемыштым «уэмдаш» кўлын. Тидын нерген, А. М. Бердниковын возымо материалыштыже ужаш лиеш. Кировский область, Шурмо район, Ешпаево ялыште илыше марий-влакын ойлымышт почеш, семык вўргече эрден колышо-влак тиде тўняште «тувырдо» мушкаш толыт. (НРФ. Оп. 1. Д. 365. Л. 162). Эрден эрак нунын толмыштым ужаш лиеш. Толмышт годым нуно ваш мутланат, но мутыштым умылаш огеш лий,

мугыматымышт веле шокта. Вес тўня калыкын капышт огеш кой, вуйыштым веле ужаш лиеш. Ончыч шо‰гопєръе‰ ден ўдырамаш, вара самырык пєръе‰ ден вате-влак, нунын почеш икшыве да аза-влак толыт (НРФ. Оп. Д. 365. Л. 236)...

...Тиде вўргече эрден кечывал марте ваш-ваш пошкудышкат пурен огытыл. Эрден толшо е‰ локтызылан шотлалтын... Тыгак Пєрт ончылко але кудывечышке е‰ пий ынже тол манын эскерен шогеныт. Пий сурт воктене тўрлын амыртен кертын. Чыла толшо пийым кырен, поктен колтеныт.

Семык вўргечын нимогай пашам ышташ лийын огыл. Тиде кечын вольыкымат кўтўш луктын огытыл. Тидлан верчын эше кастенак нунылан ситышаш шудым пыштеныт. Вольыкым тиде кечын пукшаш кўштен огытыл. Вольык нимом огеш коч гын, тудо ке‰еж гоч огеш черлане, осал янлык кидыш огеш верешт манын ўшаненыт. Тиде кечын шужышо вольык ончыкшо печым огеш тодышт, кўтў деч ойырлаш огеш тў‰ал,

шоненыт.

С. К. Кузнецов Уржум уездысе марий-влак кушкыжмын, Малмыж уездысе-влак вўргечын кидышкышт нимогай кукшо арверым налын огытыл манеш. Шуматкече марте тыгак нимом кид гыч кидыш пуаш кўштен огытыл. Пуаш кўлын гын, е‰ воктек намиен пыштеныт (Кузнецов С. К. Культ умерших и загробные верования луговых черемис. С. 49).

Оршанка район Кугунурышто гын улыжат ик сортам веле кугу юмылан шынденыт (Инф. В. Москвичева). Ош да вес тўнян кугуракыштлан лўмлымє сорта деч посна эше колышо-влакланат сортам чўкташ кўлын. Тиде сорта-влакышт пардыме лийшаш улыныт. Мутлан, Параньга районышто я латкум, я латвич сортам шынденыт. Ю. Вихман семык годым Виче тўрыштє илыше марий-влак коло ик сортам чўктымым палемда. (Вихман Ю. Туштак. С. 38). Шукыж годым, очыни, мыняр уштышаш колышышт лийын, тунарак да эше иктым «утым колышылан» пижыктеныт...

...А. Фуксын серымыж гыч палаш лиеш: кум кугу сорта ош да вес тўнян тўп тєраштлан чўкталтын. Тунам тиде сорта кум метрат пеле чоло кутышан улмаш. Вараракшымат тиде кум тўп сортам моло сорта-влак деч изиш кужыракым пўтыреныт. Пел курым жапыште тўп сортан кутышыжо кум метрлан кўчыкемын...

...Сорта чўктыш верым ямдылен шуктымек, чылан сукен шинчыныт. Сурт кугурак упшым упшалын юмылта, юмылтышыжла, сорталашке тулым пижыкта.

Шернур вел марий-влак юмылан сортам чўктымышт годым тыге пелештеныт: «Ош Поро Кугу Юмо, колышо-влакланат ош кечым пу. Колышо-влакын сулыкыштым касаре!» (НРФ МарНИИ, Оп. 1. Д. 365. С. 166).

Калтаса район марий-влак, сортам чўктышыла, тыге удылыныт: «Киямат тєра, киямат сяус, узьмак вуй! Теве таче тўвыт тошто марийын пайрем кечыже. Поро кумыл дене тыланда сортам чўктена. Тоштые‰-влакым йўаш-кочкаш колтыза. Нуно тендан кидыште улыт. Таче ме

тулакым, мончаш пуртен, унам ыштен, сийлен мє‰геш ужатен колтена. Узьмак капкам почын, (ачажым, кочажым, моло родо-шочшыжым лўм дене каласа) таче пайрем лўмеш луктын колтыза. Яндім (вес тўнян эн пундаш, пычкемыш ужашыже) сурадам почын, семык верчын

вигештымат ош кечыш луктын колтыза. Шочде кодшымат, лўмдымымат, утым колышымат кучен ида кодо.

Теве тыланда, Киямат тєра, киямат сяус, узьмак вуй, сортам чўктена. Мемнан илышлан мелын лийза. Тоштые‰-влакым ида ойгатыл, кўлеш-кўлдымыла ида луктеде. Пайрем сайын ме тулакым пукшен-йўктен, унам ыштен колтена. Уло кўлешыштым тулаклан пуэнна. Мо йодмыштымат шуктен миена. Йўла-вўлажымат эртаренна».

Тыге пелештен, первый когыльо, перемеч, эгерче осым тодыл, «Киямат тєралан, киямат сяуслан, узьмак вуйлан шужо!» манын, уштымо те‰гылыште шинчыше кўмыжыш кудалтат. (Инф. А. Акиева).

Тиддеч вара, колышо-влакым уштен, нунылан сортам чўктат. Тыгодымат пелешташ кўлын: «Аптрилан шужо, Калималан шужо, Ордыган кугызайлан шужо, Мачеланат шужо! Ош кечан лийза! Сортам чўктен кумалам. Мо кочмо-йўмє уло, шужо! Шерда темын коштшо! (НРФ МарНИИ, ОП. 1. Д. 365. С. 167).

«Кочде-йўде шужен-кылмен ида кошт, мамырлыкыште илыза, пычкемыш сандалыкда волгыдо лийже, ўмбалнысе рокда куштылго лийже, эсенлыкым, тазалыкым, тыныслыкым пуыза, сайын илаш полшыза, перкем, поянлыкым пуыза; тичмашыште, поянлыкыште илаш полшыза, чыла очыне гычын, каньысыр гычын аралыза, саклыза, тул гычын, вўд гычын, очыне кўлтымаш гычын аралыза; вольык-шамычым, имне-шамычым, ушкал-шамычым, шорык-шамычым, мўкш-шамычым, молымат тўль вўлным ыштыза; вольык-шамычлан, икшыве-шамычлан ида логал.

Вольык-шамычым сайын ончаш полшыза, каньысырышке ида пурто, пасушто киндым сайын шогыктыза; осал мардеж дечын, иян-шолеман йўр дечын аралыза, перкем пуыза; тичмашыште, пояныште илаш полшыза. Теве ынде ме тендан лўмешда пайремым ыштена, сай кочкын-йўын, йывыртен кайыза».

Тоштые‰-влакым уштымо те‰гылеш, сорта деч посна, пура ден арака коркам шындат, семык когыльым, перемечым, кўжгиндым шулын пыштат... Эрвел марий-влак колышым уштымо чеслан кум чиян муным тышкак ешареныт: Киямат тєралан, киямат сауслан да ик муным чыла

колышо лўмеш (Васильев В. М. Туштак. С. 109, 110).

™стембак сийым погымек, сурт оза кугурак колышылан «шке ешетым йўктє» манын пелешта. Чыла тиде сомылым суртоза шке ыштылын...

...Колышым уштымек веле, ўстембак погымо кочкышым кочкаш шинчыныт. ™стембак вўргече водын шолтымо шылым, когыльым, перемечым, эрдене эрак кўэштме мелнам да моло сийым шындылыныт. Пайрем кочкышым эн ончыч сурт оза висмылтен, тудак эн ончыч пурам подылын. Тиддеч вара веле молышт кочкаш тў‰алыныт...

Кечывал эртен, кече кас велыш савырнымек, ешыште изиракышт, рвезе але ўдыр, пошкудыш родо-шочшышт деке тоштые‰-влакым ужаташ ўжаш каен. Кочмек-йўмек, суртан оза тыгеракын пелештен: «Ынде кочай-ковавай, ачай-авай, кугызай-е‰гай (кажныжым лўм дене) мє‰геш каяш тарванат.

Айдыза нуным ужатен колтена». Тыге манын, уштымо те‰гыл сийым поген, тоштые‰-влакым пєрт гыч ужатен луктыныт. Кодшо сортаже-влакым тысе пура коркаш чыкен йєртеныт.

Эрвел марий-влак сийым кудывечыш, капка воктек, луктын кудалтеныт. Кум чиялтыме муно гыч иктыжым веле тышак шуэныт, молыжым кочкыныт.

Олык марий-влак уштымо сийым пакчашке, пакчаже шўгарла могырышко лийын гын, уке гын пасу капка воктек намиен шуэныт (Васильев В. М. туштак. С. 110, 112).

Тоштые‰ сийлыме пура дене икшыве-влакын чурийыштым чиялтеныт. Тиде пура дене шўргым шўялтет гын, вес тўня калык илышын нелыжым на‰гая манын ўшаненыт. Самырыкрак пєръе‰ышт сорта деч кодшо шыштым ўпешышт пижыктеныт, ўдырамаш-влакышт о‰ аршаш окса ше‰гелан тыгак сорта шыштым йыгеныт (Васильев В. М. Туштак. С. 112).

Ужатен толмек, пєртыш пуратат, икте-весышт деч йодыт улмаш: «Тоштые‰ мом каласыш?» Вашмут тыгайрак лийын: «Кугуракым колышташ, сай илаш кутырышт», але «Миклайлан ўдырым налаш, Отюклан марлан каяш кўштышт» да тулеч моло сугынят лийын кертын.

Ты суртышто тоштые‰ым ужатымек, вес суртыш каеныт. Тушечын кумшыш, нылымшыш. Чыла дечат тоштые‰ым ужатен колтымеш кудо гыч кудыш коштыныт. Ял мучко тыгай ужатыше кашак икмыняр лийын кертын.

Тоштые‰ым ужатымек, суртанже суртышкыжо пєртылын. Кугу йўмаш тиде кечын тў‰алын огыл. Пайремын ик ужашыже кошарген да вес йыргеш куснен.

Семык изарня

Семык пайремын кокымшо кечыже (вес семынже «изи пел кон кече») ял калыкын погынен колышым уштымо, юмылан кумалме да ўдыр-ве‰ым сийлыме, сўаным тў‰алме кече лийын. Изарнян эрдене эрак, мончаш пурен, ял кумалтышыш лектыныт. Тиде кумалмашке суртоза,

ўдырым налше эргыже, шешкыже, илалше-влак веле погыненыт. Икшыве ден вуеш шушо ўдыр-рвезе-влакышт тыгодым мє‰гыштышт мален кодыныт.

Кумалаш отышко лектыныт. Тиде уштымо кумалтыш йўлам шукыж годым пуше‰ге воктен эртареныт. Марий Турек район, Кожлаялыште тыгай кумалтышым писте воктен эртареныт (НРФ МарНИИ. Оп. 1. Д. 365. Л. 168). Малмыж районышто тиде кумалтышым куэ воктен эртареныт гынат, тиде куэ воктек рвезе пистым руэн конден шогалтеныт (НРФ МарНИИ, Туштак. Л. 212).

Очыни, тыгай койыш кон пайрем йўлашке агавайрем шўлыш пурымылан шочын. Молан манаш гын, писте юмылан лўмдымє онапулан шотлалтын.

Куэ вес тўня пуше‰ге лийын. Тудын гоч вес тўня дене кыл кучалтеш манын, ожно марий-влак ўшаненыт. Такланак огыл шўгарлаште куэ пуше‰гым шынденыт. Тылеч коч кажне чимарий шўгарлаште ик кугу куэжым Киямат тєра маныныт. Тыгай куэн вес тўня дене кыл улмым марий мурыштат ужаш лиеш:

Авай, колем, ачай, колем,

Куэ вуеш сакыза.

Куэ вуеш ида саке,

Мландым келгын кўнчыза.

Вуй мучашеш о‰ам кырен,

Лўмем серен кодыза.

(Инф. О. Альмакаева. Мишкан район, Шаде Шогертен ял).

И. Н. Смирноват семык изарням эртарыме шотым ял калык уштымаш семын палемда. Тиде кечын марий-влак шке ко- лышышт-влакым куэрла отышто пукшен-йўктеныт манын увертара. (Смирнов И. Н. Черемисы. С. 158).

И. М. Снегирев XIX курым кыдалне марий-влак, семык годым тўрлє шўраш ден пучумышым шолтен, шке а‰ашкышт сийлан (очыни, Мланде Авалан) намият да тиддеч вара колышым уштат манын воза (Снегирев И. М. Русские простонародные праздники и суеверные обряды. С. 134).

И. Н. Смирновын ойлымыж почеш, семык изарня колышым уштымо ял кумалтыш семын палемдалтын. Тыгай пайрем шот тў‰ семык пайрем йєн дене келшен толеш. И. М. Снегиревын возымыжо «агавайрем-семык» йєным ушештара.

Семык эртарыме шотышто ончыч возымо йєн-влак деч посна эше ик пайремым эртарыме шот нерген каласаш лиеш. Морко район, Шале кундемыште семык изарнян, мончаш пурен лекмек, у вургемым чиен, пайрем шотым ыштыде, пазарыш каеныт. Семык поминкам кугарнян шўгарлаш миен эртареныт. Шўгарлаш миен, шўгар ме‰гыш солыкым пидын, колышо-влакым уштеныт (Инф. Н. Семенова. Арын ял).

Тыште ме изарнян тў‰алме руш семык йўлан влиянийжым ужына коеш. Тыгак чуваш-влакын семыкым эртарыме йєнышт шижалтеш. В. Сбоев чуваш-влак семыкым шўгарлаште эртареныт манын воза. Нуно, шўгарлашке пеленышт кочкышым конден, тушакын колышо родо-шочшышт-влакым уштеныт (Ончо; Сбоев В. Исследования об инородцах Казанской губернии. Казань. 1885. С. 141 – 142)...

...Тў‰ семык пайрем йєн семын изарнян куэ отыш кумалаш толшо еш пеленже мелнам, пурам, муным да моло сийымат намийышаш улмаш...

...Кумалтыш вер ончылан тулым олтеныт. Тул олташ куэ пум веле погаш кўлын. Куэ пу ситен огыл гын, пистым, ваштарым, шолым, тумым тулыш пыштеныт. Шопке ден нулгым кумалтыш тулыш пышташ кўштен огытыл...

Чыла ямдылен пытарымек, онае‰ кочкышым чоклен, юмылташ тў‰алын, молышт сукен шинчын юмылтеныт... Юмылтышыжла, онае‰ тулыш пурам, мелнам, муным кудалтен да уштымо колышылан «шужо» манын пелештен. Ял калык колышым поминаен пытарымек, утым колышым уштеныт (Инф. А. Кайниев. Мишкан район, Нерге ял).

Ю. КАЛИЕВ.