Сӱрем нерген шарнымаш

Сӱрем нерген шарнымаш

Апрель мучаште лум кая, урем кошка, корем воктене, чодыра коклаште лум левен пытен огыл, ошын койын кия – тыгай пагытым ойыреныт. Мый 1948 ий гыч 1960 ийла марте шке ужмо, колмо, нерген возем. Тек мемнан уке лийме деч вара рвезе калык пален шогыжо.

Тиде пайрем ик могырым пеш ямле пагытыште эртаралтеш, ты жапыште олык шошо пуш дене тамлын ӱпшалтеш, кече ырыкта, а вес могырым, теле гоч пӧртыштӧ киен ноен, айдеме веселитлалтеш. Но тошто марий - кугезына-влак вес семын шоненыт, нуно рвезе калыклан тыге умылтареныт: «Айста чернам, увернам, шӱкшендалнам поктен колташ чылан (нуно кечым каласат) погынен каҥашена. Кок еҥ ма, 4 еҥ ма, эрге-влак, 2м 30 см кутышан вичкыж воштырым (тоям) таче ямдылыза, только нуно ломбо, пызле але шартне гыч лийшаш улыт, тиде воштыр деч чер, пари-влак да моло шакше чот лӱдыт, вигак шылын лектын куржыт». Тугак ямдылат, эрлашыжлан эрдене кече нӧлтмӧ годым (рушарнян але кугарнян) урем мучаш гыч тӱҥалын кок могырчын печым, капкам кырен кӱзат, еҥ кая гын, нунымат чӱчыт, южо еҥ деке, пурен, воштыр дене кырыме йӱлам ыштен лектыт (кӧ реза ынде), а нине еҥ-влак почеш кок еҥ, ведрам кучен, муно погаш лектыт, а тиде жапыште кугурак, шоҥгырак, ӱдыр-рвезе-влак ял мучашеш 10-15 м кутыш дене пум поген оптен ямдылат (ме изирак-влак шопкер гыч кукшо пу-влакым нумалынна), а сӱрем кырыше-влак тышке ушнат, воштырыштым кумыте тодыл шолат, а кум ялын кугуракышт кум вере тулым ылыжтат, карт (молла) ойла (чокла): «Таче ме чылан У Эшым ял калыкын черыштым, шӱкшендалыштым, йолкыштым йӱлатен колтена, таза, тӱвыргӧ, весела лийышт, вашке ӱдаш лекме кечына лишемеш, ик ой дене пырля чумырген, ага ӱдымым эртарен колташ Кугу Юмо деч поро кечым йодына, калыкын куанен, рӱжге ӱдаш лекме кумылжо лийже, волгенче деч, шолем деч, даул деч сакле. Кугу Юмо, умыр йӱрым конден, мландым нӧртен, шурно шытен лекше манын йодына. Кугу Юмо, йодмынам кавыл ыште (чылан вуйым сават)». Вара муно-влакым тулыш кышкат, чылан тул гоч тӧрштылыт, айдеме ӱшанен, сандене шоҥгем пытыше-влакат, изи йоча-влакат тєрштылаш тыршеныт. Тул гоч ошкыл лектыт гынат, куанен, воштыл ойленыт: «Черна, парина тулеш йӱлыш. Тау, Кугу Юмо, поро кечым пуыметлан. Вес ий марте тазан йол ӱмбалне кошташ, угыч тыге чумыргаш пуйырыжо. Тау чоклышо-влаклан, кукшо пу погышо, сӱрем кырыше, муно погышо-влакланат». Муно-влак, шорт-шорт шелыт, олык мучко шаланат я ломыж коклаш кодыт. Тыге йӱк дене пудештмым сайлан шотленыт, чынак келшен, черна, шӱкшендална-влак курык йымак, келге корем пундашке шылын куржыныт, шоненыт. Таза, куштылго улмышт гай чучын колтен. Муно-влакым чылан поген пырля кочкыныт. Кугу рвезе-ӱдыр-влак, пайрем вургем чиен, чумыргеныт. То ик тӱшка гыч, то вес тўшка гыч сылне марий муро шергылтын. (У Эшым ялыштына ту пагытыште 8-10 лӱмлӧ музиканче-влак лийыныт, а мурызыжо – чотат уке, кажныже мурен, изи ма, кугу ма. Яндар, ныжылге йӱкышт ала-куш шумеш йоҥгалтын).

Мемнан ялыште пайрем лийшашым пошкудо ял калыкат пален, поснак лепешкан-влак. Рвезыжге, шоҥгыжге пайремыш вашкеныт. Кок-кум тӱшка дене, музикан шоктен, мурен, Сӱрем пайремыш толыныт. Тыге кас марте пайремленыт.

Теве кече касвелыш тайна, шоҥгырак-влак, уныка-влакым вӱден, мӧҥгӧ каят, а рвезе-шамыч клубыш погынат. Тушто 3-4 гармонь: кӧ дыр уремыште, кӧ дыр клубышто шоктен, калык, парня чымен, йыр пӧрдын, мурен-куштен. Тыге нуно Эр Чолпан нӧлтмеш жапым веселан эртареныт.

Кунам шке шинча дене чыла ужат, тудо пагытым тачысе кече гай ушештарет маш.

Антонида ИГНАЕВА, (ПЕТКИНА), Ардаш ял.