Овда да шӱдымарий-влак нерген

Овда да шӱдымарий-влак нерген

Овда-влакым, нунын нерген ойлымым чыла шотыш налаш гын, чодыраште илыше поснак калыклан шотлаш лиеш. Чодырашке нуным, конешне, виеш поктен пуртеныт. Ожно кеч-могай калыкат пич чодыраште огыл, а кугурак эҥер серлаште илаш тыршен. Амалже раш: тушто колат шукырак, кеҥежым ик верч гыч вес верышке пуш дене, телым имне дене кошташ йӧн уло, мландат тушто сайрак лектышым пуа. Тидлан кӧра виянрак калык кугу (ожно – тиште-влак) эҥер серлам шке кидышкыже авалтен налаш тыр- шен. Сеҥалтше-влаклан изи эҥер-влак веле кодыныт. Тидын годым сеҥалтше калыкын шкенжын тӱрлӧ тиштыже-влак коклаште вашкылым кучаш йӧн йомын – нуным ушен шогышо кугу вӱд корно сеҥыше-влакын кидышкышт логалын. Икте-весе дене кылым кучыде, сеҥалтше калыкын тӱрлӧ тиштыже-влак икмыняр курым гыч йӱлаштымат, йылмыштымат монденыт да сеҥыше калыкын ужашышкыже савырненыт. Тыге ятыр марий тиште суасыш (тотарыш) але рушыш савырнен. А овда-влак, мӧҥгешла, марийыш савырненыт. Вет марий-влак, Юл кундемыш толмеке, шке кидышкышт кугурак эҥер-влакым налыныт, верысе тиште-влаклан (калык-влаклан) изи эҥер сер ден пич чодыра гына кодыныт. Тыге овда калык чодыра калыкыш савырнен.

Могай вара тиде калык лийын – овда? Тыште икте веле раш - нуно финн-угор тӱшкашке пуреныт. А Юл эҥер серлаште тӱжем утла ий ончыч финн-угор-влакын кум тӱшкашт ваш ушнен: угр-влак (венгр-влакын кугезышт), пермяк-влак (коми, коми-пермяк, одо-влакын кугезышт) да марий, эрзя, мокша-влакын кугезышт. Изирак нылымше тӱшкат лийын, тиде – летописьысе чудь. Марий-влак нуным тӱтя, тӱча, чучка, чӱчка маныныт. Но нуным кудо тӱшкашке пуртыман, раш огыл. Заволочский манме чудь марий-влак деч йӱдвелкырак, финн-угор-влакын прибалтийско-финский, поволжский да пермский группышт-влак коклаште илен. Нуным кӧ дыр коми-влакын кугезыштлан шотла, кӧ дыр – водь, весь, карел-влакын. Заволочье манме кундемыште меря (марийын кугезыже) калыкынат влиянийже кугу лийын.

Такшым чудь кок ужаш гыч шоген (але ик калык кок тӱшкалан шелылтын, але кок тӱрлӧ калыкым тыге маныныт). Касвел ужшыже – кызытсе сету (сетукез, сето) калык. Нуно Псков областьысе Печорский районышто да Эстонийысе Вырумаа, Пылвамаа кундемлаште илат. Тачысе кечылан шкенжым сетулан 10 гыч 13 тӱжем наре еҥ шотла, Российыште – 2014 еҥ.

Чудьын эрвел ужашыже меря да комин пошкудыжо лийын. Легенда-влак почеш нуно Урал мучко иленыт.

Чудь-влак, овда да марий-влак семынак, тынеш пураш тореш лийыныт. Тынеш пурыдымашын, нуно шкеныштым шке чонаннек тоеныт – мланде йымалне верланыше пӧртышкышт чыланат пуреныт да леведышым кучышо меҥге-влакым руеныт. Тыге леведыш йымалан пызыралтын коленыт…

Южо шымлызе шӱдымарий-влакым чудь тукым гыч улмылан шотла. Руш шымлызе И. Н. Смирновын возымыжо почеш, нуно ожно Шӱдӧ эҥер (рушла – Шуда) воктене иленыт. Тыгай лӱман ик эҥер Вӱтла эҥерыш йоген пура, весыже Угарман областьыште йога. Икманаш, шӱдымарий - чудь тукым але нунын дене пеҥгыде кылым кучышо тиште-влак, марий-влак семынак, утыр эрвелке куснен толыныт да у верыште илемлашт воктене йогышо эҥерлан Шӱдӧ (Шуда) лӱмым пуаш тыршеныт. Арам огыл Вятский губерний нерген возымаште ожно тушто чудь илыме нерген возалтеш: «В древние времена в губернии жил народ чудь, оставивший много памятников древности».

Нуно Эрвел кундемышке куснен толмекыштат шӱдымарий улмыштым монден огытыл. Палдараш гына кодеш: шӱдымарий-влак Мишкан районышто Ӱлыл Шогертен, Кӱшыл Шогертен, Йылыш яллаште илат. Шаде Шогертеныштат ожно шӱдымарий-влак иленыт, но совет жапыште моло марий-влак дене йӧрналтыныт.

А овдаже вара могайрак калык лийын? Лӱмжӧ шотышто одо да водь шомак-влаклан лишыл. Марий-влак удмурт-влакым одо маныт, а водь калык Балтий теҥыз воктене ила. Одо ден водь калык лӱм-влак, очыни, арам огыл икгай йоҥгат. Водь-влак шкеныштым ваддялайзыд (водск. vaddalaizӧd), вадьякко, водь маныт. Удмурт-влак - «удмурт» але «удморт». «Морт», «мурт» шотышто чыла раш гын, марий мут семынак, тудо айдемым ончыкта, «уд» шотышто нимо раш огыл. Ала «чудь» гыч, ала «водь» гыч. Мутлан одо-влакын Чудъя (Шудья) тукымышт уло.

Овда-влак вятич-влак тукым гычат лийын кертыныт. Вятич-влак Ока ден Десна эҥер-влак воктене иленыт да акрет марий-влакын (мерян) пошкудышт лийыныт. Вятич-влак ондак славян лийын огытыл. Нунын нерген «Повесть временных лет деч ончычак» хазар-влакын Иосиф каганышт Кордовын халифше Хасдай ибн Шапрутлан возен (960 ий), серышыште вятич-влакым «В-н-н-тит» манын возымо. Тыгак араб историк Гардизин возымыжо аралалт кодын: «И на крайних пределах славянских есть мадина, называемая Вантит (Ваит, Вабнит)». Серышыштыже Ока эҥер-воктеке руш-влак толмо деч ончычсо жап возалтеш.

Ятыр шымлызе вятич-влак ончыч балт тукым лиймылан шотла (мощинский культура, III-IV курымла), молышт – иранец-влаклан. Славян-влак толмеке, очыни, нунын ужашышт эрвелке куснен каен. Нунак Виче эҥерлан лӱмым пуэн кертыныт (рушла – Вятка, одыла – Ватка).

Вятич-влак дене чуваш-влакат кылдалтын кертыт. Вет эрзя ден мокша нуным, чуваш-влакым, ветьке, ведень маныт. Но чуваш-влак шкеныштым нигунам тыге манын огытыл. Моло калыкат вес тӱрлын манеш. Тугеже ятыр ожно Юл воктене, кызыт чуваш-влак илыме кундемлаште тыгайрак лўман калык илен. Эрзя ден мокша нуным ветьке, ведень маныныт, марий-влак – овда.

Икманаш, ожно финн- угор калык-влакат (але нунын ужашышт), финн-угор-влак воктене илыше калык-влакат чӱчкыдын кусныл коштыныт да икте-весышт дене йӧрналтыныт. «Вятич», «водь», «ветьке», «ведень», «овда» калык лӱм-влак Геродот возен кодымо «будин» калык лўмлан лишыл улыт. Нуно, очыни, чыланат лач тудын дене кылдалтыныт да ятыр ожно шаланышке ик калыкын ужашыже лийыныт але улыт. Кеч-мо гынат, овда-влак марий-влак толмо деч ончыч Юл эҥер воктене иленыт да, илен-толын, шӱдымарий-влак семынак, марийыш сарненыт.

Эсен ЭЛАЙ.