Октябрь тылзе марлаже кузе лиеш

Октябрь тылзе марлаже кузе лиеш

Октябрь акрет Римысе календарьын кандашымше тылзыже лийын, сандене, марлаш кусараш гын, кандашымше лиеш (лат. octo - кандаше). Руш-влак ожно тиде тылзым «листопад» але «грязник» маныныт. Лўмжє лышташ велме да лавыра лекме дене кылдалтын. Чувашла октябрь юпа уйахе – колышо-влакым уштымо тылзе.

Октябрь марлаже Покро тылзе, Сюзь тылзе, Сес тылзе, Сєса тылзе, Кырпак тылзе, Чыве-агытан тылзе лиеш.

Покро тылзе шомак Мланде кылмыме кечын вес – Покро кече лўмжє дене кылдалтын да руш йылме гычын пурен.

Сюзь тылзе, Сес тылзе, Сєса тылзе лўм-влакым рашемдаш нелырак. Нине лўм-влаклан лишыл Сєс лўм дене ноябрьымат палемдыме. Ноябрь Сєс тылзе манылтме нерген 1900 ийыште финн шымлызе Х. Паасонен возен. Тудо тиде ийыште Пўрє уездысе Чорай ялышке толын.

«Сєс» шомакым Х. Паасонен тошто марий-влакым уштымо жап манын умылтарен. Эрвел марий-влакын тыгай лўман, вўредыш сынан, йўлашт лийын улмаш.

Х. Паасоненын возымыжо почеш, марий-влак колышым тойымо деч идалык вара (але идалык эртымеке) ноябрь тылзыште (тошто стиль дене) вўредышлан лишыл сєс манме йўлам шуктеныт. Тиде йўла годым колышын родо-шочшыжо-влак, вўредышыш погынымыла, суртыштыжо имньым пуаш погыненыт. Погынышо-влак кокла гыч иктыже лўмдымє имньым кушкыжын шўгарлашке каен да шўгарже йыр кум гана савырнен, колышо е‰ым пайремлан суртышкыжо пєртылаш ўжын, кушкыж толмо имньым пуаш сєрен. Имнешке пєртылмеке,

имньыжым виклан шўшкылыныт. Шолтымо шылым колышын родо-шочшыжо-влак тамленат ончен огытыл, чыла уна-влаклан гына пукшеныт. А калыкым ятыр ўжыныт. Тиде йўла кастене тў‰алын да вес кас марте шуйнен. Калык тушто, вўредыш семынак, мурен да куштен. Тыште палем-ден кодыман, вўредыш да сєс годым посна муро-влакым мурат да куштымашат колышылан шужо манын кушталтеш. Ожно, конешне, уштымо жаплан посна куштымашым куштеныт, но кызыт тудым «тывырдык» вашталтен.

Х. Паасонен сєс шомак йылмышкына чуваш йылме гыч («сус») пурен да ойго, траур манын умылтарен. М. Рясанен «сєс» шомакым марий «йєсє» мут дене кылден. Моло мутла дене кылдыше шымлызе-влакат улыт. Но тыште «сєс» шомак (тыгак «сюзь», «сес», «сєса»)

шыжым ончыктышаш. Мутлан, шыже финла «syys», «syksy» лиеш, сентябрь – syyskuu (шыже тылзе), венгрла шыже – єsz, эстонла – sugis, одыла – сизьыл, эрзяла – сёксь, мокшала – сёксе, водьла - sutsuzu, карелла – suggyzy, хантла – сус, саамла – чехч. «Сєс» шомак (тыгак «сюзь», «сес», «сєса») ден шыже мут ик мут вож гыч улмо раш коеш. Ты жапыште ожно чыла калыкат, манаш лиеш, кугезыжым уштен.

Вет шыжым пўртўсат «кола», сандене лач тиде жап колышо-влакым ушташ, вўредышым, сєсым чўкташ эн келшыше жаплан шотлалтын. Мутлан, одо-влак шыжым Мланде кылмыме кече марте «Сизьыл кисьтон» (шыже уштымаш) йўлам шуктат. Марий-влакат ожно лач тиде

жапыште Вўредышым ыштеныт. Рашрак лияш гын, Вўд йўкшымє кече гыч Мланде кылмыме кече марте. Кызыт вўредышым утларакшым ныллыж дене пырля чўктат. Тиде ожсо йўла дене келшен ок тол.

Сюзь тылзе, Сес тылзе, Сєса тылзе нерген возымо годым кельт-влакын Самайныштымат (31 октбрь – 1 ноябрьыште але 14 октябрь деч варасе у тылзын палемдалтын. Кызыт тудым Хэллоуин маныт) шарналташ уто огыл. Самайн гыч нуно идалыкын шем жапше тў‰алмылан шотленыт. Кє пала, ала марла «шем» мут ден «Самайн» ик вож гычын улыт? Шем жап Йоль марте шуйна. Йольым ме сайын палена, тудет марлаже Шочйол – У Йоль (у идалык, у илыш) шочмаш манылтеш. Шочйол Шорыкйолын акрет жапысе - чын лўмжє.

Но тыште ешарыман, Мланде кылмыме але Шыжым ужатыме да телым вашлийме кече гыч Шочйол марте шуйнышо жап уда да пычкемыш жап огыл. Мє‰гешла, ты жап юзо, тўрлє о‰айлык лийын кертме пагыт улеш. Вет ты жапыште Юмо да кугезына-влак

дене кыл пе‰гыдемеш, тўня-влак коклаште омса почылтеш да кугезына-влак мемнам тергаш толыт... Айдеме поро чонан улеш да кугезе йўлам пагала гын, нуно тудлан ятыр суапым пуат, а титаканым - тєрлат.

Кырпак тылзе шомак кырпак лум шомак гыч лектын. Тыге марий-влак икымше гана вочшо лумым маныт. Шомак чуваш йылме гыч кўсынлалтын. Чувашла «карпак» икымше лум лиеш.

Чыве-агытан тылзе лўм сурт кайык – юто дене кылдалтын. Ты жаплан нуно кушкын шуыныт. Октябрь одыла выль жук толэзь – у пучымыш тылзе, коньы вуон (толэзь) – ур шумо тылзе (ты жапыште урым сонарлаш тў‰алыныт), пукро толэзь лиеш; эрзяла – пизем ков

– йўр тылзе; комила – кор усян тєлысь – лышташ велме тылзе, йирым (тєлысь) – йўштє тылзе; финла – lokakuu – лавыра тылзе; мансила – йа‰кпольн ээтпос – ий кылмыме тылзе, мань такус ээтпос – изи шыже тылзе; ненецла – нгерёй ирий – шыже тылзе, хор ирий – узо пўчє тылзе, носиндалава ирий – лумшым кучымо тылзе; саамла – пудзет рэгкем манн – пўчє-влак мужыра‰ме тылзе.

Эсен ЭЛАЙ.