Ноябрь тылзе марлаже кузе лиеш?

Ноябрь тылзе марлаже кузе лиеш?

Ноябрь – марла мутат, рушла мутат огыл. Тудо латин йылме гычын толын да, марлаш кусараш гын, «индешымше» лиеш. Молан манаш гын, нунын, римлян-влакын, у ийышт Март тылзыште тў‰алын. Славян-влак тиде тылзым «Листопад» маныныт. Марий-влак, филологий наука кандидат, профессор Иван Степанович Галкинын «Народные названия месяцев в марийском языке» (Вопросы марийской ономастики. Вып. VIII. – Йошкар-Ола, 1993. – С. 3-30) пашаже почеш, – Сєс тылзе, Кўсє тылзе, Йўштє тылзе да Шорык-тага тылзе.

Ноябрь Сєс тылзе манылтме нерген 1900 ийыште финн шымлызе Х. Паасонен возен. Тудо тиде йыште Пўрє уездысе Чорай ялышке толын. Сєс шомакым Х. Паасонен тоштомарий-влакым уштымо жап манын умылтарен. Эрвел марий-влакын тыгайрак лўман, вўредыш сынан, йўлашт лийын.

Тиде шомак йылмышкына, тудын ойжо почеш, чуваш йылме гыч («сус») пурен да ойго, траур манмым ончыкта. М. Рясанен «сєс» шомакым марий «йєсє» мут дене кылден. Но тыште «сєс» шомак шыжымат – шыже мучашым оныктен кертеш. Мутлан, финла шыже «syys», «syksy» лиеш, сентябрь – syyskuu (шыже тылзе).

Сєс шомак октябрь тылзын Сюзь тылзе, Сєса тылзе, Сес тылзе лўмжє-влаклан лишыл.

В. М. Васильевын «Марий мутерыштыже» сєс тылзе – октябрь. Пулаштаралтмаш кунам да кузе пурен, раш огыл. Тудо Юлиан календарь гыч Григориан календарьышке куснымо денат кылдалтын кертын. Кугезына-влак идалыкым тылзе-влаклан могай кече гыч шеледаш тў‰алме раш огыл. Мутлан, южо калыкын идалыкше кызытат 22 мартыште тў‰алеш да икымше тылзат тиде кече гыч шотлалтеш. Кугезына-влакат шошым да шыжым кече ден йўд иктєр лийме, эн кужу да эн кўчык йўд-влакым рашемдаш да у тылзым тушечын шотлаш тў‰алаш тыршеныт, але тылеч вара у тылзе шочмым вученыт. Икманаш, тўрлє вере йєн тўрлє лийын.

Кўсє тылзым (кўсє мутшым «кюсю» манын возен) Х. Паасонен «вольыкым пуымо кугу пайрем» манын умылтарен. И. С. Галкин «кўсє» мутым «кўсын» шомак дене кылда. Но тыште адак гынат финн-влакын ожсо шородо (пўчє) сынан Хийси (фин. – Hiisi) юмыштым мондыман огыл. Акрет жапыште Хийси пўртўс дене чак кылдалтше чодыра да илыш озалан шотлалтын да марий Кугу Илыш Шочын Юмылан лишыл лийын. Ке‰ежым Кўсє пайрем годым тудо вийым налын – тыге ке‰еж тў‰алын, кече эн кўшкє нєлтын, а ноябрьлан вийжым йомдарен.

Йўштє тылзе шотышто чыла раш. Ноябрьыште мланде кылма, э‰ер-влакым ий налеш, лум возеш...

Шорык-тага тылзе лўм марий-влакын ты жапысе пашашт дене кылдалтын. Кугу йўштє – декабрь толмо деч ончыч кугезына-влак шорык ден тага-влакым шўшкылыныт. Кугу вольыкым шўшкылаш декабрь толмым вученыт.

Удмурт-влак ноябрьым йо кынтон (толэзь) – ий кылмыме тылзе, шур кынмон (толэзь) – э‰ер кылмыме тылзе, пєйшур тєлезь – янлыкым сонарлыме тылзе маныт; эрзя-влак – каворкс лангонь ков – лум чо‰га-влак тылзе; коми-влак – лымусян тєлысь – лум вочмо тылзе; финн-влак – marraskuu – колышо тылзе; манси-влак – йань‰-такус ээтпос – кугу шыже тылзе, мань тын ээтпос – изи вараш тылзе; ненец-влак – нюдя пэвдей – изи йўд тылзе; саам-влак – чазь иннлуввэм манн – ий кылмыме тылзе.

Эсен ЭЛАЙ.