Мемнан пайремна, илыш-йўлана

Мемнан пайремна, илыш-йўлана

Сай илет, кутырет, марий калык?

Да перкан мо киндет, кочкышет?

Улат патыр – Онар гаяк тале?

Шо‰гые‰ым жапла мо шочшет?

Аралет сылне шочмо йылметым?

Тукымет Марий мутым акла?

Пайремлет веселан пайреметым?

Акылет кочо вўд деч сакла?

В. Дмитриев.

Марий калыкын кумыл поянлыкыштыже пайрем йўлам шуктымаш ончыл верым налын шога. Пайрем айдемылан шўм-чон ласкалыкым конден, тўнян сылнылыкшым ужын мошташ туныктен да тукым кылым пе‰гыдемдаш полшен.

Марийын тў‰ сомылжо мланде паша лийын, тидлан кєра пайремжат тудым вора‰дарен колтымо шонымаш дене кылдалтын.

Пайрем-влак идалык жап да пўртўс вашталт толмылан, тыгак ик паша тургымым весе алмаштыме жаплан келыштаралтыныт. Кажне пайрем йўлаште шке шотан ойыртем уло, но тў‰ шонымашыже иктак, тиде – еш илышым, озанлыкым саемден колтымаш, мланде пашаште у се‰ымашыш шуаш тыршымаш.

Пайрем годым мемнан кугезына-влак шке илышыштым улан, мотор ышташ Ош Поро Кугу Юмо деч йодыныт. Мыйын ковам ден кочам Караидель район Аскиш ялыште илат. Тиде ял пеш кугуак огыл, чылаже кумло кок сурт веле кодын. Тыште марий-влак икте-весылан полшен да келшен илат. Аскиш ял пеш мотор вєр-шєрыштє верланен. Ик могырым курык йымач Аскиш э‰ер йоген эрта, вес могырым кугу чодыра гўжлен шога. Ковам ден кочам ик эргым да ныл ўдырым ончен куштеныт. Нунын шым уныкашт да кок кугезе уныкашт уло. Ковам поро, шыма, ласка, умылышо, чевер чурийвылышан, кугурак капан ўдырамаш улеш. Тудо уло илышыжым пашалан пєлеклен. Тазалыкшым нимынярат чаманен огыл. Кочам ўмыржє мучко фермыште тыршен. Шке пашажым уло кумылын шуктен. Ковамым эреак арален, тудым умылен моштен. Кызыт нуно коктынат сулен налме канышыште улыт.

Ковам ден кочам ынде илалше улыт гынат, пашаче кумылышт таче кечынат кєргє чоныштышт ила. Шуко сурт-вольыкым ашнат, ютым

ончат. Пашашт шуко гынат, марий пайрем-влакымат эртараш огыт мондо. Нуно чыла пайремымат кўлеш семын - марий йўлам шуктен эртарат. Пайремым эртараш ковам мемнам чыланнамат ўжеш. Ялыштышт марий-влак татар калык коклаште илат гынат, шке мурыштым, йўлаштым монден огытыл, кугезе сугыньым шуктен шогат. Марий пайрем-влак кокла гыч мыланем эн чот тувыртыш пайрем келша. Тиде пайремым Аскиш ялыште поснак ямлын пайремлат.

Кугезына-влак курым-курымла дене вольыкым ашненыт. Ушкал марий суртышто эн кугу вольыклан шотлалтын. Ожно тудо кажне кудышто лийын да пўтынь ешым пукшен – шєрым, ўйым, торыкым, ўмбалым да молым пуэн. Ушкал марий ешын тазалыкше, э‰ертышыже лийын, садлан марлан кайыше ўдырлан аваже ожно презым пуаш тыршен. Марлан мийыме суртышто, у ешыште ўдыржє поян илыже манын шонен.

Тувыртыш пайремым марий калык ожсек пайремлен. Теле мучаште, игече шокшо велыш тайныме годым озанлыкыште презым вучаш тў‰алыныт. Ушкал лиймым кажне оза чон вургыжын вуча, вет ушкал айдеме семынак шке шочшыжым индеш тылзе нумалеш. Ушкалаш презе ўдыр йоча гаяк жап деч ончыч шочын кертеш гын, ўшкыжаш кум кечылан варарак лийын се‰а. Йоча-влакат презе шочмым чон вургыжын вучат, нуно презылан лўмым пуат. Презе шочмеке, тудым пєртыш пуртеныт. Лустра дене огыл, шудо дене кучен нумалыныт. Лустра дене нумалат гын, презе лустрам кочшан лиеш маныныт. Оза, презым пуртымеке, тудет ко‰га гай кугу лийже манын, ко‰гаш тўкен. Презе пуртымо годым ойласыман огыл. Ойласен пуртет гын, презе йўкан, ломыжшан лиеш.

Ушкал лиймеке, икымше лўштышыжым (киш шєрым) тувыртыш шындаш налын кодат. Тиде шєржє нугыдырак да нарынчалге лиеш. Вара ик кум кече гыч шєр ошалга. Ушкалаш шочеш гын, индеш лўштыш гыч, ўшкыжаш гын, шым лўштыш гыч шєрым кочкаш лиеш.

Кум-ныл кече погымеке, тудым атыш пыштен лугат, шинчалым пыштат, южо е‰же мунымат пышта. Вара шокшо ко‰гаш шындат. Тудым родо-тукым дене погынен кочкыт, шочшо-влакым, пошкудо-влакым ўжыт.

Караидель велне тиде пайремым оварчык пайрем маныт. Ковамын мутшо почеш, тиде кочкыш оварен кўэш. Презат кочкыш гаяк оварен кушшо, ушкалат сайын (оварен) кочшо, озажым куандарыже, маныт. Ала тидланак оварчык маныт. Мутшат сылне, о‰айын шокта – оварчык!

Ковам тиде пайремлан мелнам кўэштеш, пурам шында, комбым шолта, моло кочкышымат ямдыла. Уна-влак погынымеке, ўстел коклаш шинчыт. Ковам уна-влаклан оварчыкым теммеш кочкаш кўшта, тунам ушкал кычалтылын огеш кошт, кўтў гыч темын пєртылеш. Уна-влакат, ўйышкє оксам пыштен, шке тыланымашыштым ойлат: «Ушкалда памаш гай шєран лийже, лавыра гай ўян лийже. Озаже таза лийже, вольык-влак таза лийышт. Презыда таза лийже, вольыкым ончаш, шудым ышташ шке таза лийза. Презыда пєртылшан лийже, кычал коштман ынже лий».

Калык йўла почеш, ушкал шуко шєрым пуыжо манын, тувыртыш кочмо годым, тувырын кўшыл полдышыжым мучыштареныт. Оксам ўйышкє поянлыклан пыштеныт. Тиде пайремыште аракам йўман лийын огыл, сандене марий вате ончычак пурам шолтен ямдылен.

Тиде пайремын шкенжын палыже-влак улыт. «Кочмо годым оварчыкын теркыжым ик вер гычын вес верышке кусаркалаш ок йєрє, мурен шинчаш гына лиеш. Куштет гын, ушкал чумедылшан лиеш. Илыш поян лийже манын, калакым комдык пыштыман». Калыкыште эскереныт – тувыртыш шолтымо годымэн ончыч суртыш ўдырамаш толын гын, озаватын ушкалже вес ийлан ушкалаш презым конда.

Пєръе‰ – ўшкыжаш презым. Оварчыкым кочкын теммеке, ковам комбо шылым ўстелыш шында. Комбо шыл нылле ужашлан шеледалтеш. Пайремыште тыгак ятасым кучат. Ик мучашыжым оза куча, вес мучашыжым – озан пагалыме е‰же. Кажныже луым шке могырышкыжо лу тодылалтмеш шупшеш. Кєлан кугурак лужо логалеш, тудо унала ўжеш. Тичмаш киндым шулыт. Киндышке шылым пыштат да шыл дене пырля киндым алмаш пурлыт. Тыге кок еш родо-шочшо лиеш, икте-весылан полшен илаш тў‰алыт. Пайремым мурым мурен кошартат.

Илен-толын илыш эркын вашталтеш. Кажне е‰ илышым тўрлын онча. Тыгай пайремым ме мондышаш огынал, вет кугезе родо-тукымнан историйыштым, илышыштым кызытат палаш, ончаш мыланна моткоч чаплын чучеш.

Карина ГИЛЬМАНОВА, Ленинский ял.