Маска пайрем эртен

Маска пайрем эртен

Маска пайрем ожно марий калыкын ик эн кугу пайремже лийын. Тудым шыжым кече ден йўд иктєр лийме жапыште палемденыт.

Пайрем арня наре шуйнен. Тидлан кєра калык календарь почеш Маска пайрем 27 сентябрьлан логалеш. Тиде кече пайремын пытартыш кечыже – маска дене чеверласымаш лийын.

Маска иканаште Кугу Илыш Шочын Юмын мландысе сынжылан, Кече Юмылан да марий калыкын кугезыжлан шотлалтын. Тидлан кєра кугезына-влак тудым моткоч пагаленыт да жапленыт. Но кадем годым пайрем вашеш маскам пушташ кўлын: вет кужу да йўштє телым илен-лекташлан юзо кугезын вийжым налаш кўлын. А тидым шылжым тамлен ончен веле ышташ лиймылан ўшаненыт. Тидын годым маска йол ден маска вуй калыкын серлагышышкыже савырненыт. Маска йол айдемым тўрлє осал деч серлаген да чонжылан каваме‰ге але мер пуше‰ге дене волгыдо верышке кўзаш полшен. Маска вуй эшеат кугурак серлагышлан шотлалтын. Но тудым коваште деч ойырен огытыл – тыге веле тушто маскан чонжо илен да калыкым арален кертын. Тыгай коваште тєрыште киен але пырдыжеш, капкаш

сакалтын.

Пошкырт кундемысе карт кугыза-влакын ойлымышт почеш, ожно марий Моско кундемыште илен да тў‰ оржо (олаже) Маска Ава манылтын. Ор капкаште маска коваште кечен. Моско кундемыште ожнысо летопись почеш меря-влак иленыт. Тугеже мемнан кугезына меря лиеш. Меря, Юл кундемышке толмеке, верысе финн-угор тиште-влак дене йєрналтын, йырже икмыняр булгар тукым тиштымат чумырен, тыге кызытсе марий калык шочын. Меря-влак кок кугу толкын дене куснен толыныт. Икымшыже Марий Элышке 864 ий деч вара толын. Тиде ийыште, 862 ийыште Рюрикым ўжмє деч вара, Новгородышто варяг-влак ваштареш восстаний лиеш. Летопись-влак почеш восстанийым Вадим Храбрый вуйлатен да полышым меря калык дечын йодын. Меря полышым колтен, но варяг-влак нуным се‰еныт. Єрмаш, тиде событий карт-влакын калыкнан историйже нерген ойлымышт дене (кочам Ташпай лўман да моло карт дечын колын, мылам ик гана огыл ойлен) келшен толеш. Нунын ойлымышт почеш, марий ожно эстон-влак дечын тораште огыл илен (а меря нунын пошкудышт лийын) да руш дене кредалын. Но марий сарзе-влак купан верышке логалыныт (але нуным ондален пуртеныт) да тушто

шукын черланеныт. Черле да вийыштым йомдарыше марий сарзе-влакым тушман се‰ен. Варяг-влаклан се‰алтмеке, кугезына-влакын ик ужашыже Юл э‰ер вотеке – Булгар мландыш куснен толын. Нуным черемис (сарзе айдеме) манаш тў‰алыныт – нуно сар годым тушман дене кредалшаш лийыныт. Икманаш, Булгар кугыжаныште посна сословийлан шотлалтыныт.

Кугезына-влакын вес ужашыже, летописьысе меря, ожсо мландыштыжак кодын да Руш кугыжашыныш пурен. Но, виеш тынеш пурташ тў‰алмеке, мерянат ятыр ужашышже Юл кундемыш куснен толын. Пытартыш тыгай кугу толкын 13 курымышто лийын.

Мерян тў‰ олаже кызытсе Ростов ола олмышто верланен (Сарское городище). Тидым летопись рашемда: «Варяги в этих городах - находники, а коренное население в Новгороде - словене, в Полоцке - кривичи, в Ростове - меря, в Белоозере - весь, в Муроме (Мары маа, марын маа – мары мўланды, марий мланде, очыни, курык марий-влакын кугезышт лийыт) мурома, и над теми всеми властвовал Рюрик».

Ростов мут ожно мом ончыктымым рашемдаш неле. Юл кундемышке куснен толмеке, булгар йылмын влиянийжылан кєра, марий йылме йєршын вашталтын.

Акрет жапыште пайремлан маскам кугезына-влак сонарлен кученыт. Кє маскам кучымо годым колен, виклан волгыдо верышке – Юмо воктеке логалмылан шотленыт. Варарак кугезына-влак кўсотышто посна маскам ашнаш тў‰алыныт. Ик тыгай маскам Ярослав Мудрый (987 - 1010 ийлаште Ростов олан князьше лийын) руалын пуштын. Кўсото Которосль э‰ерыш йоген пурышо Медведица (очыни, марла Маска Ава манылтын) э‰ер воктене верланен. Илен толын, тиде э‰ер кошкен да Маска коремыш (Медвежий овраг) савырнен. Руш- влак тиде вер-шєрым «Медвежий угол» маныныт. Ярослав Мудрый, летопись почеш, Ярославль олам лач тиде верыште чо‰аш кўштен. Но илем але марий ор (ола) тиде верыште ожнак лийын. Дьяковский культурысо калык (меря) тушто мемнан эра деч тўжем ий ончычак орым чо‰ен улмаш (Медведицкое городище). Археолог-влак тиде орым Сарский городище деч ожсыраклан шотлат. Тугеже кугезына-влакын (але меря калыкын посна тиштыжын) тў‰ орышт – рўдышт лач кызытсе Ярославль олмышто лийын кертын. Икманаш, историйна тўрлє маска дене чак кылдалтын.

Ожно маскам жаплымаш марий коклаште кумдан шарлен гын, кызыт мондалтын, манаш лиеш. Но йєршын огыл. Пытартыш жапыште

районыштына Маска пайрем, кугун огыл гынат, идалык еда палемдалтеш. Тений тудым 2 №-ан Мишкан кыдалаш школышто палемдыме. Пайремышке 5-ше, 6-шо да 8-ше класслаште тунемше-влак ушненыт. 5-6 класслаште тунемше ўдыр-эрге-влак пайрем вашеш маскам сўретленыт – марий йылме кабинетым мотор выставка сєрастарен.

Пайрем чодыра озам – Маскам ўжмаш гыч тў‰алын. Тудет шкенжым кужу жап вучыктен огыл да йоча-влак деке алал кумылын толын.

Тунемше-влак тудым мелна да когыльо дене сийленыт, шкат пырля кочкыныт. Тылеч вара туштым туштеныт, калык пале-влакым шарналтеныт, мурым муреныт. Пайремым сылне муро-влак дене Марий историй да культура рўдер вуйлатыше А. Ибулаев вуйлатыме «МуроЭм» мурышо ансамбль сєрастарен.

Мучашлан Маска йоча-влаклан сайын тунемаш, телым шўлыка‰де илен лекташ темлен да шошо марте чеверласен.

Пайрем моткоч сайын эртен да йоча-влаклан кугу куаным конден.

Эсен ЭЛАЙ.