Марий У ий да Шочйол пайрем дене!

Марий У ий да Шочйол пайрем дене!

Калыкна У ийым кадем годым шошым – кече ден йўд иктєр лийме жапыште (21-22 мартыште) палемден. 18 курым гыч, Российысе моло калык дене пырля, Шочйол – Шорыкйол пайрем годым вашлияш тўҥалын.

Но Шочйол – Шорыкйол кадем годымат У ий сынан лийын, вет тиде пайрем кече кужемаш тўҥалме дене кылдалтын. Рашрак лияш гын, 22 гыч 24 декабрь марте кече эн кўчык лиеш да - пычкемыш дене кучедалеш. 25 декабрьыште пычкемышым сеҥа да кужемаш тўҥалеш. Калык ой почеш, тиде кечын тошто кече ден ий «колат» да у кече ден идалык «шочыт». Но ожно эн кужу йўд деч вара у ий огыл, а у Йол шочеш манын ойленыт.

Йол але Йоль пайремым ятыр калык пала. Тудет тўрлӧ йылмыште Yule, Joll, Joel але Yuil манылтеш. Саам-влакат Шорыкйол (эн кужу

йўд) годым Юлей (Juhl) манме шўлыш-влакым жапленыт. Икманаш, ятыр калык ожно эн кужу йўдым лач тыге манын. Мутын мом ончыктымыжо мучаш марте раш огыл. Южо шымлызе тудым «колесо» мут дене кылда, молышт «идалык савырныме», «пурылыкым пуымо», «йўд жап» маныт. Йол, Йоль шомак марий «илыш» мутланат лишыл, нуно акрет жапысе ик мут гычын лектыныт манына гынат, очыни, йоҥылыш она лий. Вет кече кужемаш тўҥалме дене у илыш шочеш. Эше икте раш – пайрем шырт (кугезе-влакын чонышт) да

юлымаш дене кылдалтын. Тидлан кӧра тудын эше ик лўмжӧ – Шыртйол. Вет нине кечылаште кок тўня коклаште омса почылтеш да

мемнан деке унала, Васли кугыза, Васли кува, Савлай, Мӧчӧр лийын, кугезына-влак толыт. Нуным шокшын вашлийман да сайын сийлыман.

Булгар, варарак чуваш влиянийлан кєра, марий Йол – юлымо пайрем «Шорыкйол» манылташ тўҥалын. Тыште индоевропейский да финно-угор «Йоль» чуваш «Сурхури» шомак дене ушнен.

Чуваш-влак эн кужу йўдым (21 гыч 22 декабрьыш) «Сурхури» маныт. Южо шынчыеҥ тиде шомакым лач «шорык йол» - «сурах ури» манын кусара. Но тыште ик ой уке. Молышт «Сурхури» пайремым «шемыш шўведымаш» манын кусарат. «Сур» але «хур» чувашла – шеме лиеш. Пўртўс да кече дене кылдалтше юмо сонарзе финн-угор-влакын маска да шордо сынан лийын. Тидлан кӧра 25 декабрьыште маска вес ӧрдыжшє дене савырнен возеш маныт. Мланде пашаеҥ-влакын пўртўс да перкелык дене кылдалтше юмышт казатага сынан улмаш. Тидлан кӧра финн-влакын Йоулупуккишт, марлаш кусараш гын, Йол казатага але Йол пайрем жапысе казатага лиеш.

Европысо моло калык-влакат Йол жапысе казатагам жапленыт. Шочйол – Шорыкйол январьышке куснымаш Григориан календарь дене кылдалтын. Кок тўжем ий ончыч 1 январь кече кужемаш тўҥалме дене тӧр толын гын, тачысе кечылан арня жаплан торлен. Икманаш, тудо чынжак огыл. Кеч-могай календарьымат шўдыр ончен тӧрлен шогыман. Но марий калык пытартыш жап марте тиде ондалыше календарьлан ўшанен илен да Шочйол – Шорыкйолым шоя, шўдыр да кече дене келшен толдымо у ий деч вара палемдаш тўҥалын.

Тыгак мондыман огыл: марий кече деч посна тылзымат эскерен.

Ятыр вере Шочйол – Шорыкйолым эн кужу йўд деч вара у тылзе шочмеке веле палемденыт. Южо вере 25-ше декабрь деч ончычсо да варасе вич кечым онченыт. Тидыже ожсо вич кечаш арня дене кылдалтын. Мутлан, у тылзе 19 гыч 24 декабрь марте, але 25 декабрь гыч 29 декабрь марте шочын гын, Шочйол у тылзе шочмо кече деч варасе изарнян (кугарня водын) тўҥалын. Нине кече-влаклан тӧр толын огыл гын, 25 декабрь деч варасе изарнян. А ятыр ожно арня кечым йӧршын шотыш налын огытыл. Шочйолым тылзым ончен палемдыше-влакымат титаклаш ок лий. Но тыге палемдымаш ятыр пудыранчыкым пурта – У ий тўрлӧ жапыште тўҥалеш. Мутлан,

2019 ийыште, у тылзе 25 декабрь деч вара 6 январьыште шочмылан кӧра, Шочйолым тылзым ончен 10 январь гыч 18 январь мартеат палемдаш лиеш. Тыште иктым мондыман огыл: Шочйол – Шорыкйол Вўд модмо кече – 19 январь деч вара лийын ок керт. 2020 ийыште 25 декабрь деч варасе у тылзе 26 декабрьыште изарнян шочеш. Тугеже Шочйол – Шорыкйолым тиде кечынак палемдаш тўҥалман. Тиде ийыште коктеланымаш лийшаш огыл. Изарнян палемдаш тўҥалмаш булгар-влакын йўлашт дене кылдалтын. Нунын арняшт вич кечаш лийын да у кече эрдене огыл, а кастене тўҥалын. Тугеже кугарня – каныш кече изарнян кастене пурен. Эрвел марий-влак але мартеат тыгай йӧн дене илат да кугарня - арнягече водым жаплат.

Пагалыме лудшына-влак, ме ўшанена: те чыла тидым шотыш налыда да кугезына-влакым жапыштыже жапледа. Вет мондыман огыл, Шочйол – Шорыкйол годым мемнан деке ала-могай шўлыш-влак огыл, а кугезына-влак толыт. Нуным сайын вашлийыда гын,

чылаландат ятыр суапым, пиалым да тўрлє перкем пуат. Пиалан да таза-эсен лийза!

Эсен ЭЛАЙ, эрвел марий мушан.