Марий календарь 2020 ий

2020 ий – Ший Лудо идалык

2020 ийлан эрвел марийын юмыйӱла кечыже-влак

У ий/Январь

1 - У ий (Григориан календарь почеш).

3 - Мланде Кече деке эн чот лишемме жап (перигелий).

2-10 - Шорыкйол (Григориан календарь почеш эртарыме Шочйол).

19 - Вӱд модмо кече.

Тичмаш тылзе - 10 у ий/январь.

У тылзе - 24 январь.

Пургыж/ Февраль

4 - Пел теле кече. Теле Илян - теле рӱдӧ

6 - Пелгинде кече.

10 - Кудерт кече. Кудо ӧртым – Кудыводыжым жаплыме кече.

12 - Коҥга пазар. Леве кече.

24 февраль – 1 март - Ӱярня.

Тичмаш тылзе/полнолуние – 9 пургыж/февраль.

У тылзе/новолуние - 23 пургыж/февраль.

Шошо/Март

14 - Шошым ӱжмӧ, лум юзо вийым налме кече

20 - Шошым кече ден йӱд иктӧр лийме жап

21 - Угече (ожсо Кугече) – ожсо У ий. Маска кынелме кече. Кече календарь почеш Юмо волымо кече. Тиде кечын мландышке, шулдыран ош имньыжым кушкыжын, Мер Юмо вола. Шӱдыр ончен, шошо тӱҥалтыш

Тичмаш тылзе/полнолуние - 9 шошо/март.

У тылзе/новолуние - 24 шошо/март.

Вӱдшор/Апрель

3 – Акрет марий календарь почеш Лудо ий (Ший савыртыш) тӱҥалеш

3-4 – Юмын Лудо (Венера) пыжашышкыже - Лудо пыжашышке (Плеяды тӱшкашӱдырыш) пӧртылеш.

7 - Тер кудалтыме кече.

14-20 - Кугече арня.

14 - Пел кон кече.

15 - Тоштымарий кон кече. Кечыла вӱргече.

16 - Сорта кече. Вӱд Он кынелме кече.

17 - Кугу кон кече.

19 - Юмо волымо кече (тылзе календарь почеш). Кумалтыш кече: Шелык кумалтыш але Кудо кумалтыш (игече деч шога).

20 - Юмо кӱзымӧ кече.

22 - Йомшеҥерым жаплыме кече.

24-30 - Изи Лышташ кумалтыш. Изи Агавайрем. Шошо Сӱрем.

25 - Шошо Илян кече. Шошо рӱдӧ. Шошым пайрем. Маска вийым погымо кече.

26 - Марий талешке кече.

Тичмаш тылзе/полнолуние - 8 вӱдшор/апрель.

У тылзе/новолуние - 23 вӱдшор/апрель.

Ага/Май

1- Илыш Шочын Авам, Юмын Авам да Юмынӱдырым жаплыме кече.

3 - Мер Кугыеҥым (Мер Юмым, Кугыеҥым) жаплыме кече.

6 - Йогор кече, кӱтӱ лекме кече.

8 - Йӱрым йодмо кече.

15 - Шӱшпык кече.

22 - Имне ончышо-влакын кечышт. Шошо Миколо. Шошо кечым Кеҥеж кече вашталта.

Тичмаш тылзе/полнолуние - 7 ага/май.

У тылзе/новолуние - 22 ага/май.

Кӱсӧ/Июнь

1 - Шурнывече Серлагыш.

3 – Семык. Сорта кече.

5 - Лышташ кугарня.

7 - Шелык кумалтыш. Кугу Лышташ кумалтыш. Кугу Агавайрем.

8 - 14 - Йӱр пучымыш.

18-19 – Утым пайрем – мондалтше кугезе-влакым уштымо да йӱрым йодмо йӱла.

21 - Кӱсӧ - эн кӱчык йӱд. Шӱдыр ончен, кеҥеж тӱҥалтыш. Маска вийым налме кече.

22 июнь -3 июль - Кӱсӧ кумалтыш.

Тичмаш тылзе/полнолуние - 5 кӱсӧ/июнь.

У тылзе/новолуние - 21 кӱсӧ/июнь.

Шырка/Июль

5 - Мланде Ош Кече деч эн чот торлымо кече (афелий).

6-19 - Керемет кумалтыш (Султан Кереметлан кумалтыш, идалыклан ик гана гына эртышаш).

Тичмаш тылзе/полнолуние - 5 шырка/июль.

У тылзе/новолуние - 20 шырка/июль.

У шурно/Август

2 - Илян кече. Кеҥеж Илян - кеҥеж рӱдӧ. Маска коям погымо кече.

10 – Тул пайрем.

14 - Мӱкш Илян.

19 - Саска Илян.

Тичмаш тылзе - 3 у шурно/август.

У тылзе - 19 у шурно/август.

Идым/Сентябрь

14 - Вӱд йӱкшымӧ кече, Кайыквусо Илян.

3-13 - Тиште (Насыл) Керемет кумалтыш – кажне тиште (насыл) шке Кереметыштыже кумалшаш.

14 идым/сентябрь – 14 сес/октябрь – Вӱредышым чӱктымӧ жап (кызыт южо вере 14 идым марте але ныллыж дене пырля чӱктат, но, чыла шотыш налаш гын, вӱредышым лач тиде жапыште чўкытман).

17-27 - Шыже кумалтыш. Покшым кува ден Покшым кугызалан пелештымаш.

17-27 (але 18-29 сес/октябрь) - Мланде йыр. Кугу Юмылан ош лудым витнен кумалмаш.

21 - Вольык Илян кече.

23 - Пызле кече. Шӱдыр ончен, шыже тӱҥалтыш. Маска малаш возаш ямдылалтеш.

27 - Маска пайрем. Тиде кечын Чодыра оза кайык ден янлык-влакым йырже чумыра да каҥашымашым эртара, сандене чодыраш кошташ ок лий. Марий «маска» шомак руш «мечка» (ава маска) мут гыч огыл, кузе ятыр руш шымлызе умылтараш тырша, но тидын годым «мечка» шомакым руш-влак шкат огыт пале, а акрет финн-угор «Метса Акка», «Метса Укко» шомак-влак гыч лектын. «Метса», акрет финн йылмыла гыч кусараш гын, «чодыра» лиеш, «Акка» – Ава, мут марий ака, кока мут-влаклан лишыл, «Укко» – ача, он, шомак марий кугу, кугыза мут-влаклан лишыл. Такшым «Метса Акка», «Метса Укко» мут-влак икмыняр тўжем ий ончыч индо-арийале индо-иран калык-влак дечынат кўсынлалтын кертыныт, шомак тунамак «чодыра озам» але «чодыра авам» ончыктен. Кеч-мо гынат, «маска» мут руш «мечка» гыч кўсынлалтын огыл, тудын вожшо моткоч келге. Кўсынлалтын гын, ятыр ожно иран але балт йылмыла гыч.

Тичмаш тылзе - 2 идым/сентябрь.

У тылзе - 17 идым/сентябрь.

Сес/Октябрь

12 - Тоштыеҥым уштымо кече. Сонарзе кече.

14 - Мланде кылмыме кече, Угинде (У пучымыш), Шыже пайрем.

17 - Таргылтыш кече - тиде кечын таргылтыш-влак чодыраште пытартыш кече коштыт да моткоч орадыланат. Сандене чодыраш коштман огыл - лӱдыкшӧ.

18-29 (але 17-27 сентябрь/идым)

30 - Орвам кудалтыме кече.

Тичмаш тылзе - 2 сес/октябрь.

У тылзе - 16 сес/октябрь.

Тичмаш тылзе - 31 сес/октябрь.

Йӱштӧ/Ноябрь

1 - Шурмаҥше кече. Шыже Илян - шыже рӱдӧ. Маска вынемым ямдылыме кече.

12 - Ӱдыр кече.

У тылзе - 15 йӱштӧ/ноябрь.

Тичмаш тылзе - 30 йӱштӧ/ноябрь.

Теле/Декабрь

4 декабрь - Теле (Йӱштӧ кугыза ден Йӱштӧ кува, Йӱдвел мардеж) толмо кече). «Теле» мут акрет йылмыште йўштє, йўдвел мардежым ончыктен. Шомак кызытсе «тулаш» мутлан лишыл.

14-21 - Теле Кӱсӧ кумалтыш.

21 - Теле Кӱсӧ.

22 - Кече пижме кече. 25 теле марте эн кужу йӱд-влак шогат.

24 - Пучымыш кочмо кече, Шочйол арня пура.

Шочйол – Шорыкйол пайремын ожсо, акрет жапысе лӱмжӧ. Эше ик лӱмжӧ – Шортйол але Шыртйол. Шочйол у «йол» – у илыш, идалык, илыш да кече савыртыш шочмым ончыкта. Шортйол але Шыртйол «шырт» да «йол» шомак-влак гыч шога. Шырт – кугезын чонжо. Акрет жапысе ой почеш, эн кужу йӱдым, тыгак эн кӱчык йӱдым да кече ден йӱд иктӧр лийме жаплаште, кок тӱня коклаште омса почылтеш да мемнан деке уныла шырт – кугезына-влак толыт. Пайремын лӱмжӧ ятыр вере ик семын шокта. Финн-влак Шочйолым Йоулу маныт, саам-влак – Юлей, кельт ден германец-влак – Йоль, иран-влак – Ялда, славян-влак – Коляда. Икманаш, Шочйол – ятыр калык палыме, эн кужу йӱд годым эртарыме акрет пайрем. Илен толын, булгар влиянийлан кӧра, пайрем утларакшым Шорыкйол манылташ тӱҥалын да Октябрь революций деч вара, календарь вашталтмеке, утларакшым кызытсе У ий деч варасе икымше изарнян пураш тӱҥалын.

24 теле/декабрь – 1 у ий/январь - Шочйол арня.

25 - Шочйол. Шӱдыр ончен, У Йол (идалык) шочеш. Маска вес ӧрдыжшӧ дене савырнен возеш - кече кужемаш тӱҥалеш.

У тылзе/новолуние - 14 теле/декабрь.

Тичмаш тылзе/полнолуние - 30 теле/декабрь.

Эсен Элай, марий мушан.