Кугезе йӱлам тӱткын аралат

Кугезе йӱлам тӱткын аралат

Чорай калык, тышкак Октябрь ял да Чорай воктенсе моло ялласе калыкым ушыман, кугезе йӱлам пеҥгыдын пагален да жаплен ила. Тушто сӱаным, тӱрлӧ марий пайремым ожсо йӱлам тўрыснек шуктен эртарат манына гынат, кугун йоҥылыш она лий.

Верысе калыкын ойлымыжо почеш, Чорайыште Кӱсӧ кумалтышым чарныде эртарен шогеныт – совет жапыштат, Совет Союз шаланымекат. Южо ий, тӱрлӧ аммаллан кӧра, конешне, отыш лектын кертын огытыл. Но тыгай ийже моткоч шагал лийын. Мутлан, кодший онаеҥым муын огытыл. Тений

тиде ситыдымашым кораҥдыме – кумалтышым эртараш марий мушан Эсен Элай ден «Онапу» марий юмыйӱла тиште вуйлатыше Васли Ольош миеныт.

Чын лияш гын, ялыште ожсо йӱлам да кумалтыш радамым сайын палыше еҥ-влак улыт. Нунын кокла гыч иктыже – Олег Миронов. Тудлан кугезе йӱла почеш теркупшым упшалташ гын, онаеҥат лийын кертеш. О. Миронов кызыт учын сомылжым шукта да Кӱсотым эскера. Тудын вуйлатыме дене кумалтыш деч ончыч отым эрыктыме, йӱлам шукташ кӱлеш арвер-влакым ямдылыме. Суапле пашам Чорай да Октябрь ялласе калык ыштен.

Чорай ялын кумалтышышкыже пурет гын, чылт ӧрат: кум онапу ончылнат тул олмо-влакым кӱ дене вакшме. Тидым ятыр ий ончыч кугезына-влак ыштеныт. Онапу-влакым ужмеке, мый виклан 1900 ийыште Чорай кундемышке марий йӱлам шымлаш толшо Хейкки Паасоненын возымыжым

шарналтышым: теве кугу Юмылан лӱмдымӧ онапу шога, шола могырныжо – Юмын Шукчылан, пурла могырныжо – Юмын Пиямбарлан... Икманаш, ик жаплан курым шеҥгеке пӧртылмыла чучын...

Кумалаш мийыше калыкат ӧрыктарен – чылан мом ыштышашым, мом ойлышашым сайын палат, кӱлдымаш ик мутымат огыт пелеште да ик ошкылымат огыт ыште, чылажат радам-радамже дене.

Кумалтышым сылне кӱсле сем дене Васли Ольош сӧрастарен. Вет ожно кугезына-влак кӱсле деч посна нимогай кумалтышыш лектын огытыл. Кӱслен лӱмжат Кӱсӧ мут дене кылдалтын. Кугезына-влак ятыр ожно пӱртӱс юмын лўмжым Кӱсӧ (финла – Хийси) маныныт. Карел да финн руна-влак почеш,

икымше кӱслем Вяйнямёйнен (марий йӱлаште – Кугыеҥ) лач нужгол сыным налше Хийсин (Кӱсӧ) вуйжо гыч ыштен. Икманаш, кӱсле – акрет жапысе Кӱсӧ Юмын, Кӱсӧ кумалтышын ойыраш лийдыме ужашыже. А Вяйнямёйненын Хийсин вуйжо гыч кӱслем ыштымылан ӧрман огыл. Кӱсӧ-Хийси айдемын

илышыжым сылнештарыме верч шкенжын ик илышыжым пуэн. Тудо шуко сынан илыш, пӱртӱс дене пырля вашталтын шогышо юмыланлан шотлалтын. Айдемылан чодыраште утларакшым шордо але маска семын кончен, каваште – кучкыж але пӱркыт семын, вӱдыштӧ – нужгол семын.

Телым, эн кужу йӱдым, кече дене чак кылдалтше Кӱсын вийже йомеш. Тудо кола да уэш шочеш. Арам огыл эрвел марий-влак кызытат тиде жап деч ончыч Теле Кӱсӧ кумалтышым эртарат. Шошым Кӱсӧ вияҥеш, эн кужу кече да эн кӱчык йӱдым пӱртӱс юмын – вийвал жапше лиеш. Марий йӱла

почеш, Кӱсӧ Юмо лач Кӱсӧ кумалтыш годым уэмеш. А тиде кумалтыш эн кӱчык йӱд деч вара шочшо у тылзын пура. Коклан веле, южо илемыште, эн кӱчык йӱд деч икмыняр кече ончыч тӱҥалеш. Тыгайже у тылзе тиде кече деч икмыняр кече ончыч шочеш гын лиеш.

Кӱсӧ ожно юмылан шотлалтын гын, кызыт утларакшым пайрем семын гына палыме улеш. Юмын лӱмжӧ «кӱсото» мутышто аралалт кодын. Ожно тудо Кӱсӧ кумалтышым эртарыме отым огыл, а Кӱсӧ Юмо илыме отым ончыктен манына гынат, йоҥылыш она лий. Кугезына-влак, у верыште верланымеке, чодыран эн сылне ужашыжым пӱртӱс юмылан лўмденыт, тушто ни сонарлен, ни пушеҥгым руэн огытыл. Летопись-влаклан ӱшанаш гын, кӱсотышто тӱрлӧ ир янлыкым ашненыт.

Кӱсӧ Юмо кажне марийын илышыж дене чак кылдалтын лийын. Ожно кажне марий кудышто (пӧртыштӧ огыл – посна чоҥымо кудышто, кудыводыж лач тушто илен), чодыра гыч тудын лӱмеш тодыл кондымо воштырым араленыт. Кӱсӧ пайрем годым нине воштыр-влакым поген йӱлатеныт да кудышко вес, иле воштыр-влакым аралаш пыштеныт – тошто, шоҥго Кўсым ужатен, самырык Кӱсым вашлийыныт. Илен-толын, йӱла вашталтын. Южсо юмо мондалтын.

Икмыняр курым ончыч шоҥго Кӱсым ужатымаш иям поктымашыш савырнен. Марий-влак кудыводыжлан вуйым савыме посна кудым ыштымым чарныме деч вара, йӱла йӧршын мондалтын. Кудыводыжым шкенжымат сурткува, сурткугыза манаш тӱҥалыныт. А южо кудыводыжшо йӧршын шӱкшендалыш – шӱкшӧ йондалыш савырнен. Жап йӱланам теве тыгерак вашталтен. Кызытсе жаплан кугезе йӱла, конешне, тичмаш аралалт кодын огыл, но тудым пӧртылташ чыла йӧн уло. Кумыл веле лийже.

А Чорай ял калык тиде пашашке татун ушна гын, кугезе йӱла лишыл жапыште пӧртылеш. Вет Чорай ялысе калык ожсо йӱлам эн тӱткын арален ила, мондалтше кугезе йӱла тушто уэшын кеч-ик гана шукталтеш гын, тетла нигунамат ок мондалт.

Эсен ЭЛАЙ, марий мушан.

Древние традиции чтут свято

На прошлой неделе в селе Чураево прошло моление «Кўсӧ кумалтыш»

Мари, живущие в селе Чураево, в деревне Октябрь и других соседних деревнях, особо тщетно чтят древние традиции и обряды. Здесь свадьбы, разные марийские праздники проходят с соблюдением почти всех древних ритуалов.

По словам местных жителей, никогда не забывали они и своих богов – моления в святой роще проводили и в советское время, и после развала СССР. Бывали, конечно, времена, когда не получалось поклониться древним богам. Но такие годы были редкостью. Например, моление не смогли провести в прошлом году – не нашли марийского волхва. Ситуацию исправили в этом году. На моление пригласили марийского мушана (волхва) Эсена Элая (В. Камилянов) и руководителя марийской религиозной группы «Онапу» Васли Ольоша (А. Ибулаев).

Сказать по правде, в селе Чураево и в деревне Октябрь знающих, как проходит обряд моления, немало. Один из них – Олег Миронов. Если по древнему марийскому обычаю ему на голову надеть шапку «теркупш», он смог бы и сам стать мушаном, картом или арвуем

(волхвом). О. Миронов сейчас выполняет роль «учо» – помощника волхва и следит да святой рощей. Под его руководством перед молением рощу очистили и облагородили, приготовили необходимые для моления вещи. На доброе дело вышли жители села Чураево и деревни Октябрь.

Как только заходишь в святую рощу села Чураево, сразу веет седой древностью: перед молитвенными деревьями «онапу» лежат вековые камни – это места для священных костров. На этих камнях мари разжигали священные огни не один век. Увидев деревья «онапу», я сразу же вспомнил описания марийских рощ финским исследователем Хейки Паасоненом: вот стоит дерево, посвященное верховному богу Кугу Юмо, слева от него – дерево,

посвященное Юмын Шукчо, справа – Юмын Пиямбару... На время показалось, что я переместился на

целый век назад...

Удивил и народ, пришедший на моление. Люди все знали, что и как делать, что говорить. Никто не делал лишних, ненужных движений, не говорил лишнего, всё шло своим, особым, веками установленным порядком. Моление игрой на гуслях украсил Васли Ольош. Ведь в старину мари на моления без гуслей (по-марийски – «кўсле») не выходили вообще. Тем более на моление «Кўсӧ». Ведь слова «Кўсӧ» и «кўсле»

однокоренные. В древности мари словом «Кўсӧ» называли бога природы. Похоже звучит имя древнего бога природы и у финнов – Хийси (сейчас значение изменилось). По карело-финским рунам, первые гусли сделал Вяйнямёйнен (у мари аналог – «Кугыеҥ» –

большой человек), и сделал он их из головы щуки Хийси. Одним словом гусли – «кўсле» считались частью бога Кўсӧ. А тому, что Вяйнямёйнен сделал гусли из головы бога, удивляться не стоит. Бог Кўсӧ-Хийси был многоликим. Всё живое считалось его частью. Он был и богом жизни, поэтому

умирал и рождался вместе с природой. Зимой Кўсӧ терял силу, в самую длинную ночь умирал и рождался вновь, весной – начинал набираться сил. Во время праздника «Кўсє», связанным с летним солнцестоянием, он становился наиболее сильным и могущественным. По представлениям древних

мари, после летнего солнцестояния в новолуние бог «Кўсӧ» снова перерождался. В старину мари в своих «кудо» (священное строение, где жил дух-хранитель семьи «кудоводыж», расположенное во дворе) целый год хранили принесенную в это время из леса ветку, символизирующую бога природы.

После моления эти ветки выносились из «кудо» и сжигались. Взамен из леса приносились новые, «живые» ветки. Так мари провожали старого Кўсӧ и встречали молодого. К настоящему времени, конечно, эти обряды позабыты. Но вернуть древние обычаи можно. Было бы только желание. А если за это дело возьмутся чураевцы, древние обычаи возродятся очень быстро. Ведь в этом селе древние традиции и обряды издревле чтят особо тщетно. 

Эсен Элай, марийский мушан