Кугече пайрем кече радам

Кугече пайрем кече радам

Кушкыжмо – пел кон кече. Кугече лач тиде кечын тӱҥалеш. Пел кон кечын ӱстелым, олымбалым ош вынер дене леведман. Ӱстембалне тӱрлӧ-тӱрлӧ сийым шындыман. Эрдене эрок мончаш олтыман.

Тура кечывал деч вара еш кумалтышым эртарыман. Ты йӱлам пошкудо-влак дене пырля погынен эртараш тыршыман, тичмаш кочкышым (мелна кышылым) ончылгоч кутырен келшыме суртыш солык дене леведын намийман. Кумалтышыш ош тувыр-йолашым чиен мийыман. Удылшо еҥын вургемже чыла ошо лийшаш – ош мыжер, ош теркупш.

Карт кугызан кугече шомакше тыгайрак лийшаш: «Ош Поро Кугу Юмо, теве вӱчкен товло! Тиде тичмаш мелна кышыл дене, ты тичмаш когылет дене, ты тичмаш чыве муно дене, ты тичмаш пурат дене (озан лӱмжӧ) илалшыже тыгаяк кугу тичмаш дене йӧным пу...

Ынде ты тичмаш кочкыш ончылно йодына, Ош Поро Кугу Юмо, (озан лӱмжӧ) ешыжлан варсеҥге гай вычыматен илаш, сурт погыжлан умла гае оварген ешаралташ порсын перкем пу, икшывыже-влакым ушан-акылан ыште, коштмаштышт осал дечын, мо оккӱл дечын пыдал, сурт кудывечыжым осал тул дечын арале, уда шонышан еҥын коштмо корныж гыч кораҥде, Ош Поро Кугу Юмо!»

Тиде кечын тыгак осал шўлыш, осал ю пурымо дечын аралалтман: омсам, капкам петырыман, пызле укшым омса ӱмбаке пижыктыман.

Кушкыжмын пӧртым, пӧртончылым, тувыр йолашым мушман. Оралтым эрыктыман. Тыгак вольык вуйым, йолым, пурам шолтен ямдылыман.

Вӱргече – тошто марий-влакым ушташ ямдылалтме кече. Тиде кече «колышо кон кече» але «тоштымарий кон кече» манылтеш. Пӧртыштӧ кечывал марте тулым ылыжташ, вольыкым пукшаш ок лий. Тыге ыштет гын, сурт вольык вӱташтат, кӱтӱштат шып коштеш, чодыраште огеш йом. Сурт гыч оксам еҥлан пуыман огыл, пуэт гын, идалык мучко оксалан от шу. Эрдене пошкудо декат кошташ ок лий - эрдене эрак толшо еҥ озан перкежым наҥгаен кертеш. Осал чонан еҥ кенета толын ынже пуро манын, эрденрак порырак еҥым шке деке когыльо кочкаш ӱжман. Пєртыштє пеш шып мутланыман, шып коштыныт. Кугун ойлет гын, озыркан мардеж пакча кӧргым йӱр дене лупшен кая. Кӱварым кечымуч ӱштман огыл, ӱпымат шераш ок лий – чыве пакчам удыраш тӱҥалеш. Тыгак коҥгамбаке кӱзаш ок лий – чыве муным ок мунчо, кыдетлен гына кошташ тӱҥалеш. Шӱргымат мушман огыл.

Кугече ваштареш кӱсынлаш толшо еҥлан нимом пуаш ок лий. Поро еҥ кӱсынлаш ок кошт, осал чонан веле коштеш.

Вӱргече кас «Кугече кас водо» манылтеш.

Изарня – Сорта кече. Эрок мончаш олтыман. Южо ялыште сорта чӱкташ шӱгарла ваке колышо родо-тукымыштым имне дене налаш коштыт але йолын миен толыт. Ялыште тыгай йӱла уке гын, тошто марий-влакым коҥгашаке шолен ӱжман.

Тошто марий-влакын шӱгарла гыч тлмыштым ужаш манын, омытам чиен, пӧрт вуйыш кӱзен шичман. Толмыштым ужат гын, идалык мучко пиалан лият – нуно тылат чыла пашаштат полшаш да суапым пуэн шогаш тӱҥалыт.

Мончашке мушкылташ кайыме деч ончыч суртоза тоштыеҥ-влакым ӱжшаш.

Озавате ош вынер шовыч дене леведме ӱстембаке кочкышым погышаш. Мелнам кӱэштшаш, шӱрым шолтышаш. Тоштыеҥ-влаклан лӱмын ямдылыме изи олымбалым але посна ӱстелым, пӱкеным шовыч дене левед ямдылышаш. Тушакын поснак кодымо терке, кӱмыж, совла да пура коркам, сортам ылыжташ шоктем але моло атым шындыман, шокте кӧргыш шыдаҥым пыштыман. Чиян муным шолтыман да але шокте йыр але шокте кӧргыш, але воктенже посна атыш пыштыман. Мунын чотшо тӱрлӧ вере тӱрлӧ. Эн шагалже шым муно лийшаш.

Тошто марий-влакым мончаш пуртымеке, нуным пукшен-йӱктыман. Шокте але моло ате йыр сорта-влакым шындыман, шӱрым, пурам да моло сийым пыштыман. Сортам ондак Киямат тӧра ден Киямат сауслан, варажым кугезе коча да кувава гыч тӱҥалын, чыла колышо родо-шочшылан лӱмден шындыман да ылыжтыман. Тылеч вара, шужо манын, шоктешке мелнам тодышт кышкыман. Мучашлан утым кува ден утым кугыза-влакым ушташ кӱлеш. Нунылан омса янакыште поста сортам чӱктыман.

Тоштыеҥ-влакым уштымо годым тыгерак ойлыман: «Поро тоштыеҥ-влак (лӱмышт дене), теве таче тендам пайремыш ӱжмӧ кечыдат шуо. Ала родыдымо-шочшыдымо кугезе тоштыеҥ-влакым ӱжын конден улыда. Чылаштланат шужо! Ала иктаж-кӧм монден коденам, ваш-ваш шунен пукшыза, йӱктыза».

Ты кечын ӱдыр-влак, идалык мучко ший гай волгалтын илаш йӧн лийже манын, шке ший сӧрастарышыштым тӧрлышаш улыт.

Кажне суртышто тоштыеҥ-влакым уштымеке, изирак-влакым родо-тукым да пошкудо деке ӱжаш колтыман, але шке унала кайыман.

Пошкудо-влак деке коштын савырнымеке, колышо-влакым ужатен колташ кӱлеш. Тыгодым тыгерак пелештыман: «Ынде, тоштыеҥ-влак, мемнам вурсен ида кай. Ала йӱктен-пукшен моштен огынал, ида сыре. Ала шокшо шӱрымат жапыштыже пукшен огынал. Нелеш ида нал. Шке пиалдам мыланна кодыза. Сайын миен шуза!»

Варажым чыла кочкышым, тыгак ик але икмыняр (чыла огыл) муным налман, ир кайыквусо кочшо манын, капка ончык луктын кудалтыман. Лукмо муным капка меҥге вуйыш але мландыш пыштыман. Ате-совла-влакым, шовычо денак поген налын, клат коклаш але пӧрт коклашке пидын сакыман але пєртончылан кодыман. Тылеч вара пӧртышкӧ пурыман да чиян муно-влакым саратыман. Саратымеке, нуным шӱртӧ дене пӱчкедыман, атышке пыштыман да кочман.

Вӱргече да изарня йӱдым локтызо-влак (пӱчкедыш кува-влак) коштмо йӱд маныт. Тиде йӱдым, шоҥгыеҥ-влакын мутышт, почеш, локтызо-влак монча еда коштыт. Монден кодымо тувыр-йолашын урвалтыжым пӱчкын налын кертыт, варажым, Семык йӱдым, шӱгарлаш наҥгаен локтат.

Кугарня - Кугу кон кече манылтеш. Тиде кечын самырык-влаклан тӱрлӧ модыш дене модман, пайрем лӱмеш сакыме лӱҥгалтыш дене лӱҥгалтыман. Кугурак-влаклан пашам ыштыман огыл.

Шуматкечын кугу сомылым ышташ ок лий, кумалме сийым ямдылыман да пӧртыштӧ арулыкым пуртыман.

Рушарня - Кумалтыш кече, Кугече кече але Когыльо чоклымо кече манылтеш. Тиде кечын эр кече модын-чӱчкен нӧлтеш (ятыр ожно ятыр вере Кугече кечылан шошым кече ден тылзе иктӧр лийме жап – 21 март – шотлалтын, моло вере тиде кече деч варасе тичмаш тылзым вученыт, шым кечаш арняш куснымеке, изарням вучаш тӱҥалыныт). Южо вере кече Сорта кечын чӱчкен нӧлтеш маныт.

Кумалтыш кечын эрок мончаш олтыман дв мелнам ыштыман. Мончаште мушкылтмеке, эре вургемым чиен, Ош Поро Кугу Юмылан кумалман. Кочкышым коҥга але возак тулыш пыштен, надырым пуыман. Тидын годым тыгеракын ойлман: «Юмын витьнызе, налын миен виктарен, шуктен пужо.

Тул водыж, тыйынат шикшет кужу, йылмет писе; тӧрсырым тӧрлатен, налын миен виктарен, шуктен пу.

Тул Ава, тынь тулмаула (йодмашнам ойло), тӧрсыржым тӧрлӧ, ирьсыржымат ирыкте, налын миен, шуктен пу».

Шочмо – Юмо кўзымє кече. Кугечылан пайремлан Юмо мландышке вола (Юмо волымо кече -21 март) да пайрем деч вара шочмын уэш кавашке нєлтеш. Тиде кечын нимогай сомылым ыштыман огыл.

Юмо Кўзымє кече деч варасе кушкыжмо – аяр кон кече манылтеш. Ты кечын сондыкым, ларым, клат омсам почман огыл. Оралтыште шаньыкым, кольмым, шорвондым кучен нимогай сомылым ышташ ок лий. Тидым ыштет гын, кугу мардеж лектеш але шолем лиеш.

Южо вере пайрем Кумалтыш кече деч вара эше ик арня шуйна да Изи Кугече манылтеш.

Кугече пайрем нерген возен кодымо-влак

Пӱрӧ уезд, 1911 ий

...Тиде пайрем «Кугу кече» манылтеш да коклан икмыняр кече шуйна. Икымше кечын еш вуй ешыж дене пырля Кугече Кугу Юмым жапла, тудын дечын пиал ден суапым йодеш. Кажне кочкыш ден ужашыжым катен налыт да коҥгасе тулыш шолат. Паасоненын мутшо почеш, Чорай ял 10-15 кудо гыч шогышо икмыняр ужашлан – когыльо пєлкалан шелылтын. Кажне когыльо пєлка пайремым посна палемда. Когыльо пӧлкасе кажне пєрт гыч ик еҥ, утларакшым еш вуй, сурт гыч суртыш коштеш. Карт кугыза кажне суртышто чокла да тылеч вара погынышо-влак, Агавайрем кумалтыш семынак, тулышко посна Юмылан кышкат.

Ий шулымо годым Ош Виче сер воктене илыше эрвел марий-влак эҥер воктеке волат да черыштым йоктарен колтат. Кызытсе жапыште тидын годым кумалтышым огыт эртаре да вольыкым огыт пу. Самырык-влак веле лустра гыч пел кынер кутыш кугытан курчакым ыштат да тыгай шомак дене вӱдышкӧ шолат: «Таза лий! Пеленет чернам налын кай!» Курчак дене пырля вӱдышкӧ тыгак лустра лаштык ден модыш-влакым шолат. Коклан ийышке кок курчакым шындат, иктыжым шоҥго кугыза маныт, весыжым – шоҥго кува. Нуным муро да гармонь сем дене ужатат. Эҥер сер воктеч пӧртылмӧ годым шеҥгеке савырнен ончалаш ок лий. Тиде йӱла илемым тӱрлӧ чер да мужо деч аралаш виктаралтын, нуно, мужаҥше-влакын ойышт почеш, шошо вӱд дене коштыт...

У. ХОЛЬМБЕРГ.

Красноуфимский уезд, 1920-шо ийла

...Пайремлан кинде ден моло кучкышым ончылгоч шолтен да куэштын ямдылат, молан манаш гын, пайремын икымше кечыштыже (вӱргечын) 12 шагат марте тулым олташ ок лий...

Кугечын 2-шо кечыштыже (Сорта кече) тошто марий-влакым уштат. Йӱлаже тыгай: еш гычын иктаж еҥже эрдене эрок шӱгарлашке кая, колышо родо-шочшыжо-влакын шӱгарышт деке мия да чылаштымат пайремлан ӱжеш. Тудет пӧртылмӧ жаплан пӧртыштыжӧ ӱстелым погат, «тошто марий-влак погынен шумеке», кажныжлан ӱстел коклаште верым ойырат да кочкышым шындат, кажныжым лўмышт дене ойлен «сийлат», теммешкышт кочкаш темлат.

Тылеч посна, кугезе-влакым поремдаш да куан ден ӧпкештым палаш манын, кажне ате воктене шке ыштыме да кинде шултышыш чыкыме сортам чӱктат. Сорта яайын да чӱчкен йӱла гын, тошто марий куана маныт, удан йӱла гын, молын дыр ӧпкелен, шонат.

Кугечын 5-ше кечыжлан (рушарнян) посна ойырымо верыште кумалтыш эртаралтеш, тушко чыланат, мончаште мушкылтмеке, теркупш марте ош вургемым чиен мийышаш улыт...

А. ГОРБУНОВ.

Кугече годым сурт оза ден озаватылан пелештыме мут

Поро Кугу Юмо, Кугече Кугу Юмо, Кугу Пуйырышо пужо тыланда еш перкем, тазалыкым, тыныслыкым, шулыкым, вольык перкем да чыла тӱрлӧ перкем пужо.

Кинде Шочын Ава перкем савырен кондыжо Юл ўмбачын, чыла мланде гычын, теҥыз ӱмбачын; чыла мланде ӱмбалнысе перке тендан кидыште лийже, поян лийза, индеш эрган, шым ӱдыран лийза, вольыкда пеш шуко лийже, суртда поян лийже, оралтыда шуко лийже, чыла тӱрлӧ перке гычын Юмо тендам йывыртыктыже.

Кужу курыман лийза, сур вуян, сур пондашан лиймешкыда илыза.

Сай поро шулык дене тазан илыза, Кугече Кугу Юмо тыланда перкем пужо, поян лийза, вольыкда тӱлӧ вуян лийже, шке икшывыда шке кидыштыда лийышт, оралтыда шуко лийже.

Г. Яковлевын «Религиозные обряды черемис» (Озаҥ.1887) серышыж гыч.