Кугече нерген возымо-влак

Кугече нерген

Пӱрӧ уезд, 1911 ий

...Марий-влак шке семынышт черкысе Пасха дене тӧр толшо пайремым пайремлат. Нуно тиде пайремым Кугече маныт, тудет южгунам икмыняр кече шуйна. Пайремын икымше кечыштыже еш вуй, утларакшым ешыж дене пырля, Кугече Юмылан кумалеш да суап ден пиалан илышым йодеш. Кажне пайрем кочкыш ден ужашыжым тулышко катен шолат. Паасоненын мутшо почеш, Чорай ял 10-15 кудо гыч шогышо изирак ужаш-влаклан (когыльо пӧлка) шелылтеш, нуно пайремым посна-посна эртарат. Когыльо пӧлкаш пурышо кажне сурт гыч ик еҥ, утларакшым - еш вуй, кая да сурт еда коштеш. Карт кугыза кажне суртышто кумалтышым эртара, тылеч вара, Агавайрем семынак, коҥгаште йӱлышӧ тулышко посна юмылан шолат.

Ий шулымо жапыште Ош Виче эҥер воктене илыше эрвел марий-влак эҥерышке мият да черым йоктарен колтат. Кызытсе жапыште тидын годым нимогай кумалтышым огыт эртаре. Самырык-влак веле лустра гыч ыштыме пел кынер кугыт курчакым эҥерыш шолат да маныт: «Таза лий! Пеленет черым налын кай!» Курчак дене пырля вынер лаштыкым да модыш-влакым шолат. Южо вере ий катышыш кок курчакым шындат, иктыжым кугыза маныт, весыжым – кува. Нуным муро да гармонь сем дене ужатен колтат. Сер воктечын пӧртылмӧ годым шеҥгек савырнен ончалаш ок лий. Тиде йӱла марий ялым тӱрлӧ чер деч серлагаш виктаралтын. Нуно, мужедше-влакын ойлымышт почеш, шошо вўд дене шарлат.

ХОЛЬМБЕРГ У. Религия черемис. Земледельческие и другие годовые праздники

Сорта чӱктыш

Сернур кундем

«Сорта чӱктыш» тошто еҥым уштымо пайрем лиеш. Кугече деч ожно лиеш изарнян; тудлеч ончычсо кушкыжмо ден вӱргечым маныт «кечыла кече». Кушкыжмо лиеш пел кон кече, а вӱргече - аяр кон кече. Тиде кушкыжмын марий-влак мочаш пурат, пуым ямдылат. Изарнялан кужу когыльым ыштен ямдылат. Когыльо кӧргыжӧ лиеш пурса да шӱраш шӧр-лаеш шолтымо да виге пырля йӧрымӧ. Пурам шолтен ямдылат.

Да тиде вӱргечым пеш неле кече маныт (тидлан верчын «аяр кон кече» лӱмым пуымо). Тиде вӱргечын марий-влак нимогай пашам огыт ыште, ваш-ваш пошкудышкат огыт пуро. Кӧ тиде эрдене пура гын, вольык-влак колаш тӱҥалыт манеш, эре зиян веле толеш манеш идалык мартен; а сай еҥ пура гын, нимат ок лий маныт. Тиде вӱргечын вуйымат огыт шер: вуйым шерат гын, пакча кӧргым чыве удыраш тӱҥалеш маныт. Ӱдыр-влак тиде вӱргечын нимогай пашам огыт ыште шерым веле шерлат.

Вара изарнян лиеш сорта чӱктыш пайрем. Эр кынелыт. Шӱргӧ мушкаш тӱҥалыт гын, шӱргӧ машмашыш шийым пыштат. Вара каласен-каласен шӱргым мушкыт: «Ший гай волгыдо илышым, Юмо, пу!»

Тунамак суртышто ик еҥ кожла гыч содор лўмегожым руэн конда. Вара тиде лӱмегожым пєрт покшек кӱварвак пыштат да ылыжтат. Лӱмегожым ылыжтымӧҥгӧ тул гоч уло ешге кум гана гыч тӧрштат. Тул гоч тӧрштылмышт годым маныт: «Тул Ава, осал леч эрыкте! Вес идалык мартен модын-воштылын илаш, Юмо, пӱрӧ!».

Вара чесым ышташ тӱҥалыт: мелнам кӱэштыт, агытаным шӱшкыл шолтат; агытан уке гын, колшӱрым шолтат. Вара тиде чесым виге ӱстелбак погат: мелнам шындат, кужу когыльым пыштат, агытан шӱрым але колшӱрым волтен шындат, торыкым шындат, шӧр-валым шындат, пурам шындат. Ӱстелбак погымо деч ожно виге ош вургемым чият ешге. Чоклен ушташ сортам шында шке оза пу комыля валан; сортам чӱктен чоклат омса тӱр олымбалне. Тушкак мо кӱлеш чесым ушташ шындат. Сорта чӱкташлан латшым сортам чӱктат (а семыклан – коло ик сортам чӱктат). Вара оза чоклаш тӱҥалеш, а моло-влак сукен шинчыт. Оза чоклен тошто еҥым ушта: «Ачайлан шужо! Виге родо калыклан шужо!» Вара оза тӱҥалеш катен-катен кышкаш олымбалне шинчыше чесым. Чоклымӧҥгӧ уло ешге уштен-уштен кочкыт. Тылеч вара тӱҥалыт толшо родыжо-влак уштен кочкаш-йӱаш. Сукен огыт шич. Уштымӧҥгӧ родо-калыкышт нылытын але визытын олымбалне чоклымо чесым тӱгӧ наҥгаят да пӧрт пусакеш кудалтат. Вара пӧртышкӧ пурат. Ик еҥ родо-урлыкшак ӱстел коклаш шинчеш да йодеш: «Кузе тошто еҥ-влак илаш кӱштен улыт?»

Вара пурышо еҥ коклаште ик еҥже каласаш тӱҥалеш: «Киндан-каванан лийза маныт, вольыкан лийза маныт, ешет дене сайын илаш кӱштышт, ида кредал, ида туманле маныт; вигелан сайын илаш кӱштышт!»

Тылеч вара изишак руштыт да тӱҥалыт мураш, кушташ. Шӱвырым шоктат да вате ден марий тӱҥалыт кушташ. Вара моло-влак мужырын-мужырын куштат.

Вара тушечын каят чыланат вес суртышко. Тушто тугак тиде пайремым ыштат: уштат, йӱыт, мурат да куштат.

Ю. Вихманын возымыж гыч