калык календарь 9 - 15 июль

Калык календарь

Кече арня мучко Йыгыр тўшкашўдырыштє лиеш, 13 июльышто у тылзе шочеш.

9 июль – Снеге кече. Тиде кечын снеге кўэш да поснак эмле лиеш: вўрым саемда, мокшым эмла. Снеге лышташ гыч чай вийым ешара. Тудын юзо вийжат уло. Оксам кўсын йодын мийыме годым шола кўсенышке лач снеге лышташым пыштыман.

Игече сай шога гын, эше шым арня ояр лиеш. Йўр йўреш гын, шыже марте йўран лиеш.

10 июль – Мер Юмым жаплыме кече. Тиде кечын нужна, незер-влаклан полшыман, вет Мер Юмо нунымат серлаген шога да калык коклаште чўчкыдын незер е‰ семын коштеш. Мер Юмын кугу йолташыже – шулдыран имньыже, арам огыл тиде юмым кавасе имнешке маныт. Тидлан кєра тиде кечын имнье-влакым сайын ончыман да памаш вўдым йўктыман. Шудо шўймє кече.

Тиде кечын чўчкыдын йўр йўреш да шудым погаш экшыкым ышта. Но тиде йўр тарлан пайдале улеш.

Тиде кечын йўр йўреш гын, эше шым арня йўран лиеш. Игече ояр гын, шемшыда‰ ума, йўран гын – тар.

11 июнь – Сўрем водо (Петро кече - Кўсє мучаш). Нуж кече. Тиде кече деч вара нуж юзо вийжым йомдара. Нуж гыч куымо вынер шылыж корштымым пытара.

Ик ой почеш, кўртньышудо лач тиде йўдым пеледеш, кє тудым муэш чер деч эмлалтеш да поя. Вес ой почеш, пеледше кўртньышудым 21 июнь гыч 22 июньыш йўдым кычалман.

12 июль – Кўсє мучаш. Сўрем мучаш. Шўшпык мурен чарныме кече. Кугу Илыш Шочын Кугу Илыш Шочын Авам жаплыме кече. Шудым солымо кече. Руш-влак тиде кечын Велес юмыштым жапленыт. Марлаже тудо Кугу Илыш Шочын але Кўсє Юмо лиеш. Марий Элыште Кўсым Сўрем маныт.

«Сўрем» шомак, очыни, «шур» (тўкє) (фин. «сарви», эстон. «сарв», иран. «срва» шомак дене кылдалтын. Лач тышечын «шордо» мут лектын, манын кертына (манси, хант «шор(е)п»; «сарп», «шарп», акрет инд. «шарабха»). Икманаш, «Кўсє» шомакат, «Сўрем» шомакат шордо сынан пўртўс юмо дене кылдалтыныт. Тиде юмын вийывал жапше 22 июнь гыч 12 июль марте шуйнен да ке‰ежын эн шокшо да ямле жапше дене

кылдалтын. Но Кўсє кумалтышым кунам эртарашлан марий-влак (поснак – Мишкан кундемыште) тылзымат эскереныт – у тылзе шочмым вученыт, тидлан кєра Кўсє кумалтыш ден Кўсє жап (22 июнь – 12 июль) кажне ийын тєр огыт тол. Кече тиде эрденат чўчкен нєлтеш. Палемден кодыман: илен толын, Кўсє Юмо (Кугу Илыш Шочын) Мер Юмо (Кугые‰) дене иктыш ушнен. Мер Юмо имнешке улеш, имньыже (ончычрак шордо лийын) лач Кўсє Юмо улеш манынат кертына.

Тиде кечын кум памаш гыч вўдым йўман да мушкылтман. Икманаш, Йомше‰ерымат (Кўсє Юмо – Кугу Илыш Шочынын посна, вўдысє сынже) жаплыман. Тиде кечын тыгак Шурно Серлагышым жаплыман. Игече ояр гын, идалык сай лиеш. Йўр йўреш гын, шурно ума.

13 июль – Шошым ужатыме кече. Ожно шошо лач тиде кече марте шуйна манын ойленыт. Вет шошо – тиде чыла йырваш пеледме да кайык-влак мурымо жап. Шўшпык мурен чарныме кече деч вара моло кайык-влакат мурымыштым чарнат. Пеледыш пеледме жапат ше‰гелан кодеш – тўрлє емыж кушмо жап шуэш.

Куку мура гын, ке‰еж ояр да чевер лиеш.

14 июль – Шудым солымо кече. Юмын Авам жаплыме кече.

15 июль – Юмо Серлагыш ден Юмын Авам жаплыме кече.