Калык календарь 8-14 октябрь

Калык календарь 8-14 октябрьлан

Кече арня мучко ™дыр тўшкашўдырыштє лиеш. 9 октябрьыште у тылзе шочеш.

8 октябрь – Ковыштам руымо кече. Тиде кечын ковыштам руыман да шинчалтыман.

Чыве кече. Тиде кечын Вўта оза деч чыве-влакым аралаш, теле гоч саклаш йодман. Вўта оза изирак капан айдеме але шулдыран имне семын конча. Вўтасе вольык ден ютын тазалыкше тудын дечын кугун шога.

Телым рашемдыше кече. Икымше лум лач тиде кечын возеш гын, теле Оралте озам жаплыме кечын (21 ноябрь) толеш. Икымше лум кукшо гын, вес ий ке‰еж леве лиеш, утыж дене шокшо ок лий. Ковыштам руымо кечын игече сай шога гын, эше кум арня тыгаяк игече шога. Ковыштам руымо кече могай, Шўдырым шўдырен чарныме кече (8 апрель) тугай лиеш. Куэ лышташ велын пытен огыл гын, лум вашке ок лум. Мардеж кечывалвелчын пуа гын, теле леве лиеш, касвелчын пуа гын – луман, йўдвелчын – йўштє. Тиде кечын поран лиеш гын, теле вашке ок тол. Икымше лум кукшо мландыш возеш гын, вес ийлан лектыш сай лиеш.

9 октябрь – Игечым эскерыме кече.

Тиде кечын лум лумеш гын, 40 кече гыч теле толеш. Игечым эскерыме кече ояр гын, вес ий июль йўран лиеш. Икымше лум вочмо жаплан пуше‰гылаште лышташ шуко гын, теле йўштє лиеш. Тиде кечын ночко лум лумеш гын, январьыште игече кум гана лывырта. Кўдыр-влак пуше‰гын кўшыл парчаштыже шинчат гын, игече ояр лиеш. Тиде кечын мардеж талешка гын, йўр йўреш але лум лумеш. Кече шичме годым кава тўтыра‰еш гын, игече пужла. Игече кечымучко ок вашталт гын, эше икмыняр кече тыгаяк шога. Ча‰а-влак тиде кечын чо‰ештен каят гын, вашке лум лумеш. Кас ўжара кына, нарынче але шєртньє тўсан гын, игече сай лиеш. Шўдыр-влак яндарын йўлат гын, игече чевер лиеш. Шўдыр-влак яндар огытыл гын, вашке йўр йўреш. Лышташ вашке йоген пыта гын, теле вашке толеш. Игечым эскерыме кечын йўр йўреш гын, эше кок арня йўреш.

10 октябрь – Омартагудым петырыме кече. Тиде кечын омартагудым петырыман да тетла мўкш-влакым шекландарыман огыл. Тиде кечын Мўкш Он ден Мўкш Ава, ке‰еж деч сравочым налын, шокшо элышке чо‰ештен каят. Тиде кечын мўкш ончымо деч моло пашам ышташ ойєрє – садак пайдаже ок лий.

Тиде кечын игече ояр гын, теле вараш толеш. Кўдырчє кўдырта гын – теле шагал луман, леве лиеш да вашке эрта. Пўнчє ден кож пўгыльмє-влак шагал улыт гын, теле йўштє ок лий. Пыл-влак кечывалвелчын йўдвелке ийыт гын, игече пужла.

11 октябрь – Шинча-йылме вочмо кече. Тиде кечын нимогай пашам ышташ ок лий, уремышкат арам лекман огыл – шинча-йылме возын кертеш. Пєртыштє шўкымат ўштман огыл – ўштын лукмо шўк дене локтызо-влак локтен кертыт. Суртышто моло изирак сомылым гына ыштыман.

Мера‰-влак ужгаштым вашталтен огытыл гын, теле вашке ок тол. Мардеж тиде кечын йўдвелчын пуа гын, теле йўштє лиеш, касвелчын пуа гын – луман, кечывалвелчын – леве.

Велше лышташ-влак утларакшым кумык кият гын – вес ийлан лектыш ума.

12 октябрь – Тўтыран кече. Тиде кечын чўчкыдын мландым тўтыра авалта але кава шымара.

Сонарзе кече. Тиде кечын сонарзе-влаклан мера‰ым поктен кучыман – пылышышт гыч солалташ тыршыман. Тыгай сонарзе идалык мучко пиалан лиеш. Но, мера‰ым кучымеке, калыкым ўжын, пайремым ыштыман.

Тиде кечын кўчык жаплан шокшо пєртылеш. Тўтыран кечын каваште шўдыр шуко гын, шыже кукшо лиеш. Кастене але йўдым мландым тўтыра авалта гын, лишыл жапыште ок кылмыкте. Тиде кечын чодыраште по‰го-влак лектыт гын, лум вашке ок воч. Эрдене лекше мардеж кечываллан вийым налеш, а каслан лыплана гын, игече ояр лиеш.

Тоштые‰ым шрныме кече. Тиде кечын кугезе-влакым уштыман да вўредышым, чўктен шуктымо огыл гын, чўктыман. Вет 14-ше октябрь гыч тиде пашам ышташ ок лий.

13 октябрь – Шўкым йўлатыме кече. Тиде кечын тошто олымым да тошто шўкым йўлатыман – Мланде кылмыме кече вашеш арулыкым пуртыман, тыгак вакшышым вашталтыман. Илалше ўдырамаш-влаклан тошто йыдалыштым йўлатыман – Йўштє кугыза ден Йўштє кувалан корным почман. Йоча-влак ынышт черлане манын, нуным лондемыш шогалтыман да шокте дене вўдым кошталын чывылтыман.

Олым йўлатыме кечын лум лумеш гын, теле вашке ок тол. Писте ден куэште лышташ-влак кодын огытыл гын, идалык куштылго лиеш, кодыныт гын, теле йўштє лиеш да кужу жап шуйна. Ур ужгажым вашталтен гын, теле леве лиеш. Кукшо лум возеш гын, ке‰еж чевер да лектышлан поян лиеш. Турня-влак чо‰ештен каят гын, теле эр толеш да йўштє лиеш. Тылзе яндарын ок кой гын, игече пужла. Пўкш шуко, а по‰го шагал гын, теле йўштє да луман лиеш.

14 октябрь – Мланде кылмыме кече. Тиде кечым ке‰еж ден теле кокласе чеклан шотлаш лиеш. Рашарак лияш гын, идалыкын лумдымо жапше ден луман жапше-влак кокласе чек улеш. Ожно тиде кече гыч вольыкым кўтўш колтен огытыл. Йўштє пєртыш пурен ынже керт манын, вичкыж мелнам кўэштман.

Кидпашам ышташ тў‰алме кече. Тиде кече гыч самырык-влаклан уремыште мурен-куштен коштман огыл – иктаж пєртыштє погынен кидпашам ышташ тў‰алман, тидын годым туштым туштыман, мурым мурыман да йомакым ойлыман.

Угинде пайрем. Тиде кечылан чыла лектышат поген пытаралтеш. Тидлан кєра у шурно гыч киндым, когыльым да мелнам кўэштман, пучымышым, кышалым шолтыман да пайремым ыштыман.

Шурма‰ше кече. Ик ой почеш, Шурма‰ше кече лач тиде кечын эртаралтшаш (вес ой почеш – 28 сентябрьыште). Калык йўлам шымлызе-влак тиде пайремым Тўкан Шур кугыжа пуртен маныт. Идалыклан кок гана, шыже тў‰алтыште да теле тў‰алтыште (Шочйол – Шорйыкйол годым) тудо марий он-влак дене ка‰ашен да пўрымашым эртарен (пўрен - судитлен). Пўрымаш годым кугыжа шурма‰ше коваштым чиен, а он-влак – моло янлык коваштым. Тылеч вара пўрымаш (суд) тў‰алын. Тушто титакан е‰-влакым чылаштымат лупш дене кыреныт. Ончыкыжым тиде кечым Шурма‰ше кече манаш тў‰алыныт (А. Иликаев. Художественный пересказ марийских мифов и героических преданий. prochtu.ru). Пайрем кельт-влакын Самайн пайремыштым ушештара. Самайн, Угинде пайрем семынак, мланде пашам пытарымеке эртаралтын, тушто тыгак кугезе-влакым уштеныт да У ийым вашлийыныт. Самайн ик арня шуйнен, но ожно посна кечын огыл, а шыже покшелне, у тылзе шочмеке, тў‰алын. Кызыт тиде пайремым Хеллоуин маныт да 1 ноябрьыште палемдат. Но ожно, кельт-влак веле огыл, чыла калыкат, мланде пашам пытарымеке, посна пайремым палемден. Пайрем кугезе-влакым уштымаш, ке‰ежым ужатымаш дене кылдалтын да Шорыкйол – Шочйоллан лишыл лийын.

Мланде кылмыме кече могай, теле тугай лиеш. Турня-влак тиде кече марте чо‰ештен каят гын, теле эр толеш да йўштє лиеш. Тумо да куэ лышташ-влак велын пытеныт гын, теле леве да кўчык лиеш, велын пытен огытыл гын – кужу да йўштє. Икымше лум вочмо деч тер дене кошташ тў‰алме жап марте куд арня эрта. Мардеж эрвелчын пуа гын, теле йўштє лиеш. Мланде кылмыме кечын лум возеш гын, Кугезе-влакым жаплыме кечынат (8 ноябрь) лум лумеш. Лум мландым ок левед гын, 7 декабрьыштат (Тер дене коштмо кече) мланде чара лиеш. Тиде кечын лум лумеш гын, оръе‰ ден каче-влак пиалан лийыт.