Калык календарь 30 апрель - 6 май

Калык календарь 30 апрель - 6 май

Кече арня мучко Шорык тўшкашўдырыштє лиеш, 30 апрель – тичмаш тылзе.

30 апрель – Мўкш Ава ден Мўкш Оным, тыгак Мўкш Шочын, Мўкш Пўрышє, Мўкш Перке, Мўкш Пиямбар, Мўкш Сакче, Мўкш Саус, Шыште Корно Палластарыше, Мўкш Казначей, Саска Пўрышє, Пу єрт, Мўкш Переста юмо-влакым жаплыме кече. Кугезына-влак мўй перкым лач нунын дечын йодыныт.

Ожсо легенда почеш, Кугу Илыш Шочын чыла чонаным ыштымеке, айдеме мўкш-влак деке миен да ке‰еж гоч мўйыштым поген налын. Мўкш-влаклан тиде келшен огыл, сандене нуно Кугу Илыш Шочын дечын аралалаташ йєным йодыныт. Тыге Кугу Илыш Шочын нунылан умдым пуэн.

Но вес ийлан айдеме уэшын мўйыштым поген налын. Мўкш-влак тудым пўчкылыныт гынат, кугу э‰гекым ыштен кертын огытыл – могыржо веле пуалын. Тидлан кєра нуно уэшын кугу Илыш Шочын деке каеныт да виянрак аярым йодыныт. Кугу Илыш Шочынлан тиде келшен огыл. Сырымыж дене тудо тыге каласен: «Мый тыланда аралалташда сай йєным пуым, но тыланда тидыжат ок сите – те пеш осал чонан улыда. Тидлан кєра айдемым пўшкылмеке колаш тў‰алыда...» Тылеч вара мўкш, айдемым пўшкылмеке, эре кола...

Но тиде тыглай легенда веле. Марий-влак мўкшым эре жаплен иленыт да вопш гычын мўйым нигунамат чыла поген налын огытыл – мўкш-влаклан кочкашышт коденыт. Мўкш юмо-влакымат кугун жапленыт, арам огыл тиде пашам шукташ 14 юмо полшен.

Кугу Илыш Шочын Ава кече водо. Тиде кечын кастене курыкышто поыгыныман да кугезе-влакым уштыман. Пєръе‰-влак тулым олтышаш улыт. ™дырамаш-влаклан кидышкышт ўштервоштырым кучыман да тулото йырым, Волгыдо верыште (узьмакыште) да кугезе-влакын суртышт ару лийже манын, ўштын савырныман. Тидын годым Илыш Шочын Ава деч чыла чонанлан вий ден тазалыкым пуаш йодман. Тыште тулото Кава ме‰гын – Кава рўдє шўдырын (Полярный шўдырын) символжо улеш, вет кугезына-влак Волгыдо вер лач тушто верланымылан ўшаненыт. ™дырамаш-влак тулото йыр моло шўдыр-влак Кава рўдє шўдыр йыр пєрдмыла пєрдыныт. Калык ой почеш, Илыш Шочын Ава мландўмбаке чўчкыдын куку сыным налын вола. Тидлан кєра марий-влак Кава рўдє воктенсе тўшкашўдырым Куку шўдыр (рушла - Малая Медведица) маныныт. Коклан мландышке тудет Юмынўдыр семын волен. Йўд каваште тыгак ™жара шўдыр (Эр ўжара шўдыр да Кас ўжара шўдыр - Венера) да Тылзе дене кылдалтын. Палемден кодыман: нине кечылаште йўд каваште ™жара шўдыр, эше вес лўмжє – Лудо, шке пыжашыж деке – Лудо пыжаш деке (вес лўмжє – Шокте шўдыр – созвездие Плеяды) лишемын. Пыжашышкыже тудо кандаш ийлан икана веле пєртылеш: пытартыш гана 2012 ийыште пурен, вес гана – 2020 ийыште.

Тулото йыр пєрдмеке, чыланат туло гоч тєрштылшаш улыт. Тиде йўла мландышке ятыр ожно шўдыр (метеорит) але почаншўдыр (комета) волен вочмо дене кылдалтын. Кызытсе илышлан лач тиде событий негызым пыштен – ожсо илышым да чонан-влакым вашталтен. Тидлан кєра Илыш Шочын Аван кавасе – тул сынже тыгак почаншўдыр дене кылдалтын.

Мўкш-влак могай кушкыл гыч мўйым погат, тугай кушкыл сай лектышым пуа. Телым мўкш шагал кола гын, шемшыда‰ ума, шуко кола гын, лектыш уда лиеш.

1 май – Илыш Шочын Авам да Юмынўдырым жаплыме кече. Тиде кечын Кугу Илыш Шочын Авам жаплыман да пакчасаскам сайын кушташ йодман. Ожно тиде кечын йошкар реве ден кешырым шындаш тыршеныт. Тылеч ончыч нєшмым вынем але памаш вўд дене нєртыман. Тылеч вара вынемыш але памашыш ший але вўргене оксам шолыман. Тидын годым Йомше‰ер ден Вўд Авам, Вичеўдырым жаплыман. Вет лектыш могай лийшаш нунын дечат кугун шога. Южо вере памашке шындышаш нєшмым нєрташ кум эр почела коштыныт.

Тиде кечынат кастене э‰ер да ерла серлаште тулым ылыжтыман, игече леве шога гын, вўдеш пурыман, Илыш Шочын Авам, Вўд Авам, Юмынўдырым, Вичеўдырым да Йомше‰ерым жаплыман, шошым кондымыштлан тауштыман. Тыгак тўрлє мурым мурыман да семўзгарым шоктыман.

Куку кужу жап мура гын, шокшо лиеш. Йўр йўреш гын, моторрак лияшлан, шўргым мушман, ўп сайын кушшо манын, вуйым нєртыман. Тиде кечын нєлпє, шертне, э‰ыжвондо кычкым колтышаш улыт. Игече шокшо гын, майын кокымшо пелыже йўштє лиеш, йўштє гын – шокшо. Ломбо ужарген гын, паре‰гым шындаш лиеш. Йўр йўреш гын, уржа ума.

2 май – Илыш Шочын Авалан у вургемым чиктыме кече. Тиде кечын нур-олыкышко вынерым лукман да шалатен пыштыман, тушко мелнам, пўтынь киндым але когыльым пыштыман. Калык ой почеш, тыге ыштет гын, йытын ден кыне умат. Тиде кечын тыгак чийыме вургемым пуше‰ге укшеш сакыман але шаршудыш пыштыман. Тыге вургем гоч айдемын капышкыже ужар шудын да Ош Кечын вийышт пурат.

Чумыр ончалмаште, 25 апрель гыч 2 май марте Шошо Ильяным – Кугу Илыш шочын ден Илыш Шочын Аван шошымсо сыныштым жаплыман. 3 май гыч Мер Юмым, Кугые‰ым да кугезына-влак жаплыме жап тў‰алеш.

Игече йўран гын, июнь ояр да кукшо лиеш. Мера‰-влак але мартеат ужгаштым вашталтен огытыл гын, йўштє лиеш. Игече шокшо гын, май мучаште йўштє лиеш. Пыл-влак каваште писын ийыт гын, лишыл кечылаште йўр ок йўр. Кайыклудо-влак пыжашыштым вўд воктене оптат гын, ке‰еж кукшо лиеш, вўд деч тораште гын – ночко. Кас ўжара шєртньє тўсан да игече умыр гын, игече чевер лиеш.

3 май – Мер Юмым, Кугые‰ым да кугезына-влакым жаплыме кече. Тиде кече гыч еш кумалтыш-влакым эртараш сай жап. Кажне тукым посна Кереметыштыже кумалын кертеш. Тидым тошто тылзын ыштыман. Ош Кугу Юмылан (Кугу Илыш Шочынлан) у тылзе годым надырым пуыман. Сандене еш куамлтышым эртараш 17 майым вучыман.

Кож пўгыльмє шуко гын, шурно ума, рож умымым пўнчє пўгыльмє рашемда. Мо ончычрак нєлталалтеш - уржа але шудо, тудо ума.

4 май – Ломбым эскерыме кече. Вувер-влак коштмо кече. Калык ой почеш, тиде кечын кас велчын вувер да моло екысуко, мужо-влак толыт да вольыклан э‰гекым ышташ тыршат. Айдемыланат тўрлє осалым ыштен кертыт. Тыгай ынже лий манын, Мер Юмо, Кугые‰, Пиямбар, Йомше‰ер, Вичеўдыр деч, тыгак Вольык Иьян деч серлагаш йодман. Осал ял воктеке толын ынже керт манын, ўдыр-влаклан ломбо, олмапу але моло пуше‰ге йыр пєрдын куштыман да мурым мурыман. Тыге ыштет гын, ял йырым-йыр шинчаш койдымо пу, вўргене да кўртньє пече-влак дене печылалтеш да осал яр кєргышкє пурен ок керт.

Ломбо пеледаш тў‰алын гын, ке‰еж шокшо лиеш. Ломбо мыняр эр пеледеш, ке‰еж тунаре шокшо лиеш. Ломбышто пеледыш шуко гын, ке‰еж йўран лиеш. Икымше кўдырчє кугун кўдырта гын, шурно ума.

5 май – Шоганым шындыме кече. Тиде кечын шоганым шындыман. Тиде кечынак олмапу, ваштар, локама кычкым колтышаш улыт. Вувер ден тўрлє екысуко-влак тиде кечынат осалым ышташ тыршен коштыт. Сандене ўдыр-влаклан адакат пуше‰ге йыр пєрдын модман. Калык ой почеш, тиде кечын вуверан да пўчкедыш кува-влак чодыраште, иктаж аланыште погынат да, шудыш вынерым шарен, чара могырын мурен-куштат. Но тиде йўла 2 майысе йўлам ушештара. Тугеже чодыра аланыште вувер ден пўчкедыш кува-влак огыл, а уста-влак ожсо йўлам шуктат да пўртўс юмо – Илыш Шочын Ава ден Юмынўдыр деч вийым йодыт. Сандене азам ыштен кертдыме ўдырамаш-влак нунын деке ушнаш тыршеныт. Тылеч вара нунын икшывышт шочеш, малдат. Манеш-манешым колыштат гын, тыгай йўла деч вара вуверан аза шочеш манше-влакат улыт. Но манеш-мнешын капка ме‰гыжат уке манеш... Икте раш – тиде кечын шкетын чодыраште кошташ лўдыкшє. Шкет рвезе але пєръе‰-влак, вувер кува да тўрлє екысуко-влак кидышке логалын, вуйыштым йомдарен кертыт маныт. Тиде тўрыснек чын шомак... Чодыраште чара могыран мотор ўдыр-влакым ужын, кажне рвезын, эсогыл ватан пєръе‰ынат, вуйжо йомеш...

Тылзе вашке нєлтеш гын, эрдене кылмыкта. Тылзе тошто гын, ўдаш вашкаш ок кўл. Кўдырчє кўдырта гын, лектыш сай лиеш. Эр чевер да ояр гын, шошо ага пашам тў‰алаш лиеш. Йўдым кылмыкта гын, эше нылле эр йўштє лиеш.

6 май – Вольыкым пасушко лукмо кече (Йогор кече). Калык ой почеш тиде кечын эрдене вочшо лупс юзо виян улеш. Тудо тўрлє чер дечын эмла да шинча вочмо дечын арала. Но лупсым кече нєлтмє марте гына погаш лиеш. Мер Юмым, Кугые‰ым, Пиямбарым, Вольык Ильяным да Агавайрем Юмым жаплыме кече. Мер Юмым але Кугые‰ын кавасе сынжым ме кажне йўдым ужына – тиде Орион тўшкашўдыр. Ожно тудлан лўмлалтше серлагыш кок вуян имне але имнешке сынан лийыныт. Христианство се‰ымекат тиде образ йомын огыл. Мер Юмо - Кавасе имнешке (рушла – Даждьбог, скандиавла - Один) Йогор Юмыш (Георгий Победоносец) савырнен. Марий-влак тудым тыгак Кори маныт. Ме тудым кызыт 50 ыр марте оксаште ужын кертына. Мом манаш? Кок вуян орелжат саде Мер Юмымак ончыкта. Икманаш, ожсо юмо-влак йомын огытыл, нуно эре воктенна улыт! Иктым веле мондыман огыл, илен-толын Юмын Он - Мер Юмо (ожно Юмо гына маныныт) ден Кугу Илыш Шочыным ме кызыт ик юмо семын ужына да Ош Кугу Юмо манына. Илыш Шочын Ава ден Юмын Авамат ик юмо семын ужына. Юмынўдыр веле поснарак улеш.

Эр лупсан гын, тар ума. Йўр йўреш гын, шемшыда‰ удан шочеш. Эр ояр гын – эр ўдалтеш, кас оря гын – вараш. Куэ лышташ кугу гын, шурным Мланде Авам жаплыме кечылан (28 август) поген пытараш йєн лиеш (шурно ума). Мер Юмо ош имньым кычка але кушкыжеш гын (лум пасушто кодын гын), - лектыш уда лиеш, шем имньым кычка (кушкыжеш) гын – шурно ума. Тиде эр йўдым кылмыкта гын, эше нылле эр йўштє лиеш. Йўр йўреш гын, шудо ума. ™выра-влак тўшкаш чумыргат гын, шокшо лиеш. Кечывал мардеж пуа гын, шурно ума. Йўдвел мардеж пуа гын, шыжым вашке кылмыкта. Тиде кечын меж гыч ыштыме але ургымо нимогай вургем ден арверым чияш да кидыш кучаш ок лий – вольыкым пире-влак кочкыт.