Калык календарь 3 - 9 декабрь

Калык календарь

Кече арня мучко Кишкымкучышо тўшкашўдырышто лиеш. 7 декабрьыште у тылзе шочеш.

3 – Кўлдымашым каргыме кече. Тиде кечын, кўлдымаш ден екысуко-влак рож ден йыкла гыч лектын да е‰лан осалым ыштен

ынышт керт манын, нуным вурсыман да каргыман. Кўлдымаш ден екысуко-влак, кызытсе йылмыш кусараш гын, тўрлє уда микроб ден вирус-влак лийыт.

Калык ой почеш, кє кочмо деч ончыч кидшым ок муш, воктекыже иктаж екысуко шинчеш да пырля кочкышыжым кочкеш, икманаш, черым колта. Кочмо годым уда мутым ойлышо-влакат кўлдымаш ден екысуко-влакын оптышышкышт логалыт. Икманаш, кочмо деч ончыч кидым

мушман, Перке Юмым тауштыман да кочмо годым шып шинчыман. Тыгак пелйўд годым кочман огыл. Пелйўдым кочшо е‰ вувержым пукша маныт. Ожно вуверан е‰-влак ятыр лийыныт, нуно айдеме вўрым йўде чытен кертын огытыл.

Тергорно шымаргыме кече. Тиде кечылан тергорно шымарга. Тиде кечын лум лумеш гын, 3 июньышто (Йытыным ўдымо кече) йўр йўреш. Єрш мура, а шогертен авыртыш йымаке шылеш гын, вашке поран тў‰алеш.

4 декабрь – Теле (Йўштє кугыза ден Йўштє кува) толмо кече. Йўштє кугыза ден Йўштє кува тиде кечын, ош имньым кычкен, ош ужгам чиен, уремла дене эртат, шўлышышт дене окналаш тўрым тўрлат. Йўштє кугыза ден Йўштє кува Йўдвел Уралысе Теле пыжаш курыкышто (Тельпосиз, Тельпос-Из, Тэл-Поз-Из – коми йылме гыч кусараш гын, «из» - «кў», «курык» лиеш, «поз» — «пыжаш», «тол»

- «мардеж», «йўштє мардеж», «йўдвел мардеж») илат. Финн-угор йылмылаште «теле» шомак лач тышечын лектын да акрет жапыште йўштє, йўдвел мардежым ончыктен.

Тер дене коштмо кече. Тиде кечын, телым сайын илен лекташ манын, тер дене коштман.

Игече ояр да йўштє шога гын, ке‰ежым шурно ума. Игече пылан да леве гын, лектыш уда лиеш. Тиде кечын йўштє лиеш гын, Шорыкйол годымат йўштє лиеш.

5 декабрь – Лумгорным палемдыме кече. Тиде кечын ик илем гыч вес илемыш шуйнышо корно тўрыштє, лум авырен кая гын, пале лийже манын, тоя-влакым шогалтен лекман. Тидым пўтынь илем дене ыштыман. Пашам пытарымеке, изи пайремым ыштыман. Терым олмыктымо да ыштыме кече.

Уремыште модмо да курык гыч мунчалтыме кече. Тиде кечын уремыште модман да курык гыч мунчалтыман. Тиде кечын игече леве шога

гын, теле луман лиеш да кужун шуйна. Пире-влак илем воктене коштыт гын, теле йўштє лиеш да шошо вараш толеш.

6 декабрь – Тер корно шымаргыме кече. Тиде кечылан тергорно сайнак шымарга. Йыдалым керыштме кече. Тиде кечын йыдалым ыштыман.

Тиде кечын лум лумеш да йўдвел мардеж пуа гын, 6 июньышто (Локама кече) йўштє «маска йўр» йўреш. Кава мўгыра гын, поран лектеш.

7 декабрь – Курык гыч мунчалтыме кече. Издер але ечыдер дене тура э‰ер серлаште мунчалтыман.

Тер дене коштмо кече. Ешыште сўан шыжым лийын гын, тер дене коштмашке пўтынь родо-шочшым ўжман.

Олма парча дене мужедме кече. ™дыр-влаклан, ончыкылык пелашыштым омышт дене ужмышт шуэш гын, кастен олма парчам тодылын пуртыман да йўдлан кўпчык йымаке пыштыман. Чоныштлан иктаж рвезе келша гын, тудым могай-гынат арвержым шолып налман да тиде арвер йыр йыргешке киндым пўтырыман. Тылеч вара тиде рвезе ўдыр да тудын пєртшє йыр пєрдаш тў‰алеш.

Кече леве шога да тўтыран лиеш гын, йўштє эше 10 кече (Чатлама йўштє – 17 декабрь - ™дырамаш кече марте) ок тол.

8 декабрь – Йўштє пургыж кече. Тиде кечын чўчкыдын игече пужла да йўштє пургыж лектеш.

Шўдырым шўдырымє кече. Тиде кечын шўдырым шўдырыман.

Пире толмо кече. Тиде кечын илем воктеке пире-влак толыт. Пычкемыште уремыш лекташ тыршыман огыл – пире авырен кертеш.

Чытыртыш-влак коштмо кече. Тиде кечын чодыра ден пасулаште чытыртыш-влак коштыт да е‰-влакым чытырыктат. Нуно йўштє деч лўддымє е‰ым веле се‰ен огыт керт.

Лум лумеш гын, ке‰еж йўран лиеш. Агытан эрок мура гын, лывырта.

9 декабрь – Пиямбар кече. Тиде кечын Пиямбарым жаплыман. Пиямбар - айдеме ден вольыкым пире деч аралыше, янлык юмо, пире оза улеш. Сандене телым чодыра ден пасулаште коштмо годым лач тудын деч серлагаш йодман.

Пиямбар (чувашла – Пихампар) юмо, очыни, чуваш-влак дечын кўсынлалтын. Тудо вольык да янлык озалан шотлалтеш. Чуваш Пихампар иканаште марий Мер Юмо, Мер Кугые‰лан да Кугу Илыш Шочынлан (Кўсє Юмо, Чодыра Он) лишыл улеш. Илен толын, Пиямбар Ош Юмо ден калык коклаште кылым кучышылан шотлалташ тў‰алын. Вес могырчын, тудо чодыра оза-влак – Маска Ача ден Маска Авалан лишыл. Арам огыл тиде кечын Маска вынемыштыже мален колта маныт.

Игече могай лийшашым палашлан, вынем вўдым колыштман. Йўк ок шокто гын, теле леве лиеш. Йўк-влак шоктат гын, йўштым вучыман.