Калык календарь 22-28 октябрь

Калык календарь

Кече арня мучко ™дыр тўшкашўдырыштє лиеш. 24 октябрь – тичмаш тылзе.

22 октябрь – Пуым пўчмє кече. Тиде кече гыч чодыраште пуым ямдылаш тў‰алман. Тиде пашам тў‰алме деч ончыч Чодыра Он ден Чодыра Авалан пелештыман. Пуше‰гым пўчкаш тў‰алме деч ончыч тў‰жє гыч кум гана пералтыман да вуеш налаш огыл йодман.

Шолем кече. Тиде кечын чўчкыдын шолеман йўр йўреш.

Шўльым кожмо кече. Тиде кечын шўрашлан шўльым, шожым, тарым кожаш да шыда‰ым йо‰ышташ тў‰алман. У шўраш дене пучымышым шолтыман.

По‰гым погымо пытартыш кече.

Лум ночко мландыш возеш гын, вес ийлан лектыш уда лиеш, кылме мландыш возеш гын – сай. Ночко деч вара кылмыкта, шолапыште ийсўс-влак кечат гын, шыже кужун шуйна. Лыстанпўнчє (лиственница) гыч име-влак йоген пытыде лум ок лум, лумеш гынат, вашке шула.

Шоганын шўмжє кўжгє гын, теле йўштє лиеш.

23 октябрь – Чырам шелме кече. Тиде кечылан телылан чырам шелын ямдылыман. Ожно пєртым лач чыра полшымо дене волгалтареныт. Чырам пижыкташ келыштарыме арвер изике манылтеш. Ожно чыла кидпашам тудын волгыдыж дене ыштеныт.

Телым рашемдыше кече.

Чырам шелме кече ночко да лавыран гын, лум ™дырамаш серлагыш кече марте (4 ноябрь) ок воч. Тылзе тўкє йўдвелке онча гын, вашке теле толеш, кечывалвелке онча гын – вашке ок тол, кужу жап лавыра лиеш.

24 октябрь – Корно пужлымо кече. Тиде кечылан корно йєршын пужла.

Шурным вакшыш на‰гайыме кече. Тиде кече гыч шурным вакшышке йо‰ышташ на‰гайыман.

Тылзе вудака гын, вашке лум лумеш. Пуше‰гыште кукшо лышташ кыштыртата гын, лум лумеш. Чыве-влак кашташке вашке шинчыт гын, вашке йўштє толеш, мыняр кўшкє кўзат, тунаре йўштє лиеш. Тылзе яндар гын, йўкшемда. Мардеж йўдвелчын пуа гын, кылмыкта. Лум

Корно пужлымо кечын эрдене лумеш гын, теле йўштє лиеш. Ий кылмен гын, тудым тошкал ончыман, тыге ыштет гын, идалык

мучко суапан лият.

25 октябрь - Шўдырым лудмо кече. Тиде кечын пелйўд марте шўдыр-влакым эскерыман. Ожно шўдыр-влакым эскерыме пашалан кугу верым ойыреныт. Молан манаш гын, кызытсе сынан календарь уке жапыште, кунам куралаш, ўдаш лекшашым лач шўдыр-влак ден

тылзым эскерен-лудын рашемденыт. Шўдыр-влакым лудын моштышо е‰ым шўдырмужа‰ маныныт. Шомак шўдыр да муж(о), але мужа‰че, мушан (курык марла – мужан, тышеч мужедаш) мутла гыч шога. Но муж(о) – чер але осал шўлыш. Садлан кокымшо ужашыже мужа‰че, мушан, мужан мут дене кылдалтын, манаш лиеш. И. Г. Георги «Описания всех обитающая в российском государстве

народов» (1773-74 гг.) книгаштыже марий-влак карт-влакым ожно «мушан, але «машан» маныныт манын возен: «...Оставшиеся при древнем своем идолопоклонстве слепо повинуются собственным своим духовным, которых называют Мушанами и Машанами. А первосвященник называется у них Югтишь...» Икманаш, шўдырмужа‰, кызытсе йылмыш кусараш гын, шўдыр карт але шўдыр онае‰ - астролог лиеш. Тыште иктым веле ешараш кўлеш – акрет жапыште астролог ден астроном иктак лийын, нуно наука вия‰меке

веле торленыт.

Лудаш мут шотыштат каласен кодыде ок лий. «Шўдырым лудаш» шомакым мутер «шўдырым шотлаш» семын умылтара. Но лудаш мутын тошто значенийже лодо (лодаш) мут дене кылдалтын. А лодо тиде – пале. Шўдырмужа‰, шўдыр-влакым лудын, игечым да ончыкылыкым рашемдаш тыршен, но тидым ыштен моштыдымо е‰-влак сомылжым раш умылен огытыл да нуным шотла шоненыт.

Тыматле кече. Тиде кечын кугун воштылаш, вурседылаш, е‰лан осалым ышташ ок лий. Икманаш, суап лийже манын, шкем тыматлын кучыман.

Шўдырым лудмо кечын кава яндар лиеш. Шўдыр-влак кандалгын койыт да чот чўчкат гын, вашке лум лумеш. Каваште шўдыр шуко гын, лектыш сай лиеш. Мардеж тымык да ок вашталт гын, пылан игече кужу жап ок вашталт. Кечывалвел мардеж леве игечым сєра, йўдвел мардеж – йўштым.

26 октябрь – Мончаш пурымо кече. Тиде кечын мончаш пурыман да Монча кува ден Монча кугызам жаплыман. Калык ой почеш, нуно айдемылан мера‰, пий, пырыс, выньык але муни семын кончен кертыт.

Монча калыкын илышыштыже кугу верым налын. Тудым шнуй верлан шотлышо-влакат улыт, но йо‰ылыш лийыт. Молан манаш гын, монча – кок тўням ушен шогышо вер. Ик могырчын, ўдырамаш-влак тушто азам ыштеныт, ужар азам кум кече почела мончаште мушкыт, вес могырчын – колышымат мончаштак мушман. Икманаш, монча – кок сандалыкым ушен шогышо вер. Кече лекме жап гыч пелйўд марте тудо ош тўня дене кылдалтын гын, кече шичме жап гыч (поснак лўдыкшє жап пелйўд гыч тў‰алеш) эр марте – вес тўня дене. Тид-

лан кєра тушко пелйўд деч вара коштын огытыл – шўкшондал да моло екысуко-влак улылан ўшаненыт. Ожнырак кастенат кошташ тоштын огытыл.

Агытан кастене мура гын, игече вашталтеш. Агытан-влак эрок мурат гын, лывырта. Пыл-влак кечывалвелчын писын ийын толыт гын, вашке игече пужла. Кече пыл-влак ше‰геч нєлтеш гын, кечымучкылан игече ик гана огыл вашталтеш.

27 октябрь – Лавыра кече. Тиде кече кукшо ок лий. Йытыным тулымо кече. Тиде кечын йытыным кўраш да тулаш тў‰алман. Шўдыраш да мушкаш ок лий, но вургемым ургаш лиеш.

Кудо Авам (кудертым) жаплыме кече. Тиде кечын ўдырамаш-влаклан кудо Авам жаплыман да тўрлє кидпашам ышташ усталык ден вийым йодман. Нунын дене пырля Илыш Шочын Авамат жаплыман. Вет нунын коклаште кыл пе‰гыде. Ожно кудышто марий-влак

Илыш Шочын Авалан (тыгак Илыш Шочынлан) посна верым ойыреныт, тушто Илыш Шочын Авалан (Илыш Шочын ачаланат) лўмлалтше пуше‰ге гыч тодын кондымо воштыр-влакым араленыт, посна арчаште – тудлан (але нунылан) лўмлалтше арвер-влакым. Ожно Кўсє годым (Кўсє – Илыш Шочын Юмын вес лўмжє манашат лиеш) кудышто аралыме воштыр-влакым йўлатеныт, варажым вес – иле воштырым конденыт. Илен толын, тиде йўла мондалтын да Кўсє (Сўрем) годым, уке иям поктымышт деч вара, капка-влакым кырыме воштыр-влакым йўлаташ тў‰алыныт.

Кудерт кува, тудак Кудо Ава, чўчкыдын шўдырым - ший шўртым шўдыра. Коклан пєртончылно тудын шўдырымє йўкшє шокта. Тыгай йўкым колмаш ешлан суапан да пиалан илышым сєра. Лавыре кече эре лавыран лиеш. Шыже йўран гын, шошат йўран лиеш. Игече кукшо да мардежан гын, вес ийлан ке‰еж кукшо да лектыш уда лиеш, йўран гын – лектыш ума. Лавыра кечын лавыра келге да имне кышашке виклан вўд темеш гын, ончыкыжым вочшо лум ок шуло.

28 октябрь – Кылме кече. Тиде кечын Йўштє кува ден Йўштє кугыза кушкыл-влак ден нунын вожыштым кылмыктат да телылан малаш пыштат.

Шўкшондал кече. Тиде кечын ке‰ежым поктен колтымо шўкшондал-влак пєртылыт. Калык ой почеш, нуно изи капан, ужар ўпан улыт. Кєрвеч гыч лекмышт годым йыгыжге ўпш шарла. Кум ўпыштым кўрлын налын кертыда гын, чыла йодмашымат шуктат. Но пуымо

погышт кум кече гыч кумыжыш савырна.

Йыгыжге ўпш ден кумыжым шотыш налаш гын, шўкшондал кумыж вуян кишке дене кылдалтын. Суртышко тудо пура гын, лач тыгай йыгыжге ўпш шарла. Тудым солалтен кучен кертат гын, кидышкет «кумыж» логалеш. Шўкшондал шомак «шўкшє йыдал, йондал» мутла

гыч шочын. Ожно марий-влак колышо кугезыштын йыдалжым пырдыжыш сакеныт да тушто чонжо илымылан ўшаненыт.

Тугеже, шўкшондалет Кудыводыжлан лишыл (Кудо Ава, Кудо Ача, Кудо єрт-влак - Кудерт кува ден Кудерт кугыза) лиеш. Но нуно ойыртемалтыт.

Кудыводыж Илыш Шочын ден Илыш Шочын Ава дене, икманаш, кава да илыш юмо дене чак кылдалтын. Тидым XVIII курымышто И. Г. Георгиын возымыжо рашемда. «...Идолы не в великом у них почтении. Но поелику они громового бога (Кудорча) наибольше страшатся и

при том верят, что плодородие земли от него зависит, то многие ставят его в виде одетой в мужское платье куклы, которую кладут в сделанной из бересты ящик в избранной их жилища своего, угол. И, не создавая ему, впрочем, никакого особливого почтения, кладут только ему через некоторое время по нескольку кусков блина. В лесах их видны привешенные к некоторым почтенным деревьям четырехугольные в ширину и длину на ладонь дощечки, из бересты вырезанные, без всякого в разсуждении лиц или знаков изображения, которые называются у них Куда Вадаш...» («Описания всех обитающая в российском государстве народов», составленного И. Г. Георги, 1773-74 гг.).

Шўкшондал-влакын, калык ой почеш, Юмо дене тыгай кылышт уке. Но ожно лийынат кертын. Вет, калык ой почешак, нуно пєртыштє огыт код гын, нуным пире кочкеш малдат, сурт пыта. Шўкшондал-влак, Касвел Европысо эльф да леприкон-влак семынак, тўрло сомылым ыштен илат, чодыраш коштыт (нуным лач тушто пире-влак кочкын кертыт), но айдемылан пеш шуэн кончат.

Нєлтшє кече ўмбалне пыл коеш гын, вашке игече пужла. Кылме кечын шы‰а-влак лектыт гын, теле леве лиеш. Кава чевер канде тўсан гын, игече чевер лиеш.