Калык календарь 2019 ий 8-14 шырка (июль)

Калык календарь 2019 ий 8-14 шырка (июль)

8 июль – Илыш Шочын Ава ден Юмын Авам жаплыме кече. Нунын дечын тиде кечын еш суап ден пиалан илышым, сай пелашым йодман.

Вӱдӱдыр кече. Тиде кечын шекланенрак йӱштылман – вӱдӱдыр вӱдышкӧ шӱдырен пуртен кертеш. Марий йӱлаште вӱдеш пурен кайыше ӱдырым веле огыл, памашымат вӱдӱдыр (эҥерын - Вӱд Аван ӱдыржӧ) маныныт. Тугеже могай вӱдӱдыр да кузе айдемым вӱдышкӧ пуртен колта – раш. Эҥер але ер пундаште йӱштӧ памаш шолын лектеш гын, ты верыште йӱштылшӧ еҥ, шӧнжӧ шупшылалтмеке, вӱдыш пурен каен кертеш.

Апашудым (тулоҥгырым) погымо кече. Калык ой почеш, тиде шудо самырыкемаш полша.

Шудо тургым тӱҥалме кече.

Вўд мландышке писын шыҥа гын, шудо тургым жап ояр лиеш. Илыш Шочын Ава кече деч вара эше нылле кече шокшо шога.

9 июль – Снеге кече. Тиде кечын снеге кӱэш да поснак эмле лиеш: вӱрым саемда, мокшым эмла. Снеге лышташ гыч чай вийым ешара. Тудын юзо вийжат уло. Оксам кӱсын йодын мийыме годым шола кӱсенышке лач снеге лышташым пыштыман.

Игече сай шога гын, эше шым арня ояр лиеш. Йӱр йӱреш гын, шыже марте йӱран лиеш.

10 июль – Мер Юмым жаплыме кече. Тиде кечын нужна, незер-влаклан полшыман, вет Мер Юмо нунымат серлаген шога да калык коклаште чӱчкыдын незер еҥ семын коштеш. Мер Юмын кугу йолташыже – шулдыран имньыже, арам огыл тиде юмым кавасе имнешке маныт. Тидлан кӧра тиде кечын имнье-влакым сайын ончыман да памаш вӱдым йӱктыман.

Шудо шӱймӧ кече. Тиде кечын чӱчкыдын йӱр йӱреш да шудым погаш экшыкым ышта. Но тиде йӱр тарлан пайдале улеш.

Тиде кечын йӱр йӱреш гын, эше шым арня йӱран лиеш. Игече ояр гын, шемшыдаҥ ума, йӱран гын – тар.

11 июль – Сӱрем водо (Петро кече - Кӱсӧ мучаш). Нуж кече. Тиде кече деч вара нуж юзо вийжым йомдара. Нуж гыч куымо вынер шылыж корштымым пытара.

Ик ой почеш, кӱртньышудо лач тиде йӱдым пеледеш, кӧ тудым муэш чер деч эмлалтеш да поя. Вес ой почеш, пеледше кӱртньышудым 21 июнь гыч 22 июньыш йӱдым кычалман.

12 июль – Кӱсӧ мучаш. Сӱрем мучаш. Шӱшпык мурен чарныме кече. Кугу Илыш Шочын ден Кугу Илыш Шочын Авам жаплыме кече. Шудым солымо кече. Руш-влак тиде кечын Велес юмыштым жапленыт. Марлаже тудо Кугу Илыш Шочын але Кӱсӧ Юмо лиеш. Марий Элыште Кӱсым Сӱрем маныт.

«Сӱрем» шомак, очыни, «шур» (тӱкӧ) (фин. «сарви», эстон. «сарв», иран. «срва» шомак дене кылдалтын. Лач тышечын «шордо» мут лектын манын кертына (манси, хант «шор(е)п»; «сарп», «шарп», акрет инд. «шарабха»). Икманаш, «Кӱсӧ» шомакат, «Сӱрем» шомакат шордо сынан пӱртӱс юмо дене кылдалтыныт. Тиде юмын вийывал жапше 22 июнь гыч 12 июль марте шуйнен да кеҥежын эн шокшо да ямле жапше дене кылдалтын. Но Кӱсӧ кумалтышым кунам эртарашлан марий-влак (поснак – Мишкан кундемыште) тылзымат эскереныт – у тылзе шочмым вученыт, тидлан кӧра Кӱсӧ кумалтыш ден Кӱсӧ жап (22 июнь – 12 июль) кажне ийын тӧр огыт тол. Кече тиде эрденат чӱчкен нӧлтеш. Палемден кодыман: илен толын, Кӱсӧ Юмо (Кугу Илыш Шочын) Мер Юмо (Кугыеҥ) дене иктыш ушнен. Мер Юмо имнешке улеш, имньыже (ончычрак шордо лийын) лач Кӱсӧ Юмо улеш манынат кертына.

Тиде кечын кум памаш гыч вӱдым йӱман да мушкылтман. Икманаш, Йомшеҥерымат (Кӱсӧ Юмо – Кугу Илыш Шочынын посна, вӱдысӧ сынже) жаплыман. Тиде кечын тыгак Шурно Серлагышым жаплыман. Игече ояр гын, идалык сай лиеш. Йӱр йӱреш гын, шурно ума.

13 июль – Шошым ужатыме кече. Ожно шошо лач тиде кече марте шуйна манын ойленыт. Вет шошо – тиде чыла йырваш пеледме да кайык-влак мурымо жап. Шӱшпык мурен чарныме кече деч вара моло кайык-влакат мурымыштым чарнат. Пеледыш пеледме жапат шеҥгелан кодеш – тӱрлӧ емыж кушмо жап шуэш.

Куку мура гын, кеҥеж ояр да чевер лиеш.

14 июль – Шудым солымо кече. Юмын Авам жаплыме кече.