Калык календарь 2- 8 июль

Калык календарь

Кече арня мучко Йыгыр тўшкашўдырыштє лиеш, тылзе тоштемеш. 6 июльышто мланде кече дечын эн чот торла (афелий) – Мландын Ош кече йыр туран савырныме кечыже (http://astro-bratsk.ru/).

2 июль – Мўкш Ава ден Мўкш Оным жаплыме да мўй перкем йодмо кече. Тиде кечын мўкш-влак мўйым шыштыш темаш тў‰алыт, сандене нуным тургыжландарыман огыл. Мўкш-влак мўйым сайын погышт манын, омарта йымалан мўй пўрым темыме атым тойыман.

Мўкш-влак омарташкышт вашкат гын, вашке йўр йўреш. Мўкш-влак омарта пырдыжыште шинчат гын, чот шокшо лиеш. Мўкш-влакым Йыван

кече (7 июль) марте пукшыман.

3 июль – Пулдырчым кучымо кече. Тиде кече гыч шурно шуаш тў‰алеш, сандене пасушко пулдырчо-влак толыт. Тидлан кєра сонарзе-влак

нуным кучаш тў‰алыныт. Кє тиде кечын пулдырчым кучен кертеш, идалык пытымеш сайын сонарлаш тў‰алеш. Э‰ыремыш кече. Кокияш ўмбалне э‰ыремыш вот але ўвыра-влак чо‰ештылыт гын, пулдырчо тораште огыл шылын шинча. Но ош пулдырчым кучыман огыл – тудо кугу пиалым конда.

Тиде кечын йўр йўреш гын, эше нылле кече, чарнен-чарнен, йўреш. Э‰ыремыш у вотым пидеш гын, игече тєрлана – чевер лиеш.

4 июль – Писте пеледышым погымо кече. Писте пеледыш тўрлє чер дечын эмла. Тыгак ўп ден коваштым саемда. Йомдарыме кече. Калык ой почеш, тиде кечын Юмынэрге (але марий рвезе) Юмынўдырым (але Юмынэрге - марий ўдырым) йомдарен - олык мучко арам ўжын коштын. Юмынўдыр ты жапыште э‰ер серыште вўд йогыным ончен шинчен да рвезе нерген монден - кастене веле шарналтен. Но рвезе ты жаплан олык гыч каен шуктен.

Кє пистым арам руа, чодыраште саташа.

5 июль – Вашлиймаш кече. Тиде кечын Юмынэрге (марий рвезе) ден Юмынўдыр (але Юмынэрге ден марий ўдыр) икте-весыштым вашлийыныт - Юмынўдыр шке рвезым кычалын каен да муын. Игечым эскерыме кече. Йўр йўреш гын, шурно ума. Йўд каваште тылзе чўчкалтен волгалтеш гын, кинде шуко лиеш.

6 июль – Ушшудым погымо кече. Ушшудын моло лўмжє-влак – нарынчывуй, колдырмавуй, ўшшудо, полдышшудо, чодырамаке, кєрго‰гыр. Тиде шудо моткоч пайдале улеш да ятыр чер дечын эмлен кертеш. Вўдеш пурымо (йўштылмє) кече. Тиде кечын кастене, 7 июль - Йыван

Купача кече водын, таза-эсен лияшлан, вўдышкє пурыман.

Вўдышкє пурыман гын, Йомше‰ерымат жаплыман, вет таза-эсенлыкым калыклан лач тудо пуэн шога.

7 июль – Йомше‰ер кече. Йыван Купача кече. Эн кўчык йўд дене кылдалтше пайрем. Кызытсе лўмжым Тынеш пуртышо Йыван деч налын. Тынеш пуртымо годым вўдыш пуртен луктыныт, рушла - «окунали» лиеш. Лач тышечын, «окунать» шомак гычын, марий «чокынаш» мут лектын. Руш-влак пайремын чын лўмжым огыт шарне. Марий-влаклан тиде кечын Йомше‰ерым жаплыман. Вет лач тиде юмо кугезына-влаклан шинчымашым пуэн да вўд ташлыме (потоп) годым айдеме тукымым арален коден. Такшым, тынеш пуртымашат христиан йўла

огыл – тўрлє калык-влак акрет жапыштат тыгай йўлам шуктеныт. Келгынрак шымлаш гын, марий калыкын ужар азам кум кече почела мончаш пуртымашат тиде йўла дене кылдалтын.

Акрет жапыште тиде кечын вўдеш пурымаш вўд ташлыме деч вара илыше кодмым – уло чер ден сулыкым мушкын эрыктымым ончыктен. Вўдеш эр гыч (пайрем водын але йўдым пу- рен огыдал гын) кечывал марте пурыман. Тидым ыштеда гын, тендам тўрлє чер ден азап кудалтен каят.

Шудо пуш вийын шарла гын, йўр йўреш. Лупс чот возеш гын, кияр ума. Тиде пайрем кечын эрдене (чын лияш гын, 22 июньышто тыге лийшаш) кече чўчкен нєлтеш (Кугече годымат чўчкен нєлтеш, тунам кече ден йўд иктєр лийшаш улыт, тиде кечын – эн кужу). Кава шўдыран гын, по‰го ума. Кўдырчє кўдырта гын, пўкш шагал лиеш. Йўр йўреш гын, шудым ышташ ударак лиеш, но шурно ума. Йўр шортеш гын, вич кече гыч кече шыргыжеш.

8 июль – Илыш Шочын Ава ден Юмын Авам жаплыме кече. Нунын дечын тиде кечын еш суап ден пиалан илышым, сай пелашым йодман. Вўдўдыр кече. Тиде кечын шекланенрак йўштылман – вўдўдыр вўдышкє шўдырен пуртен кертеш. Марий йўлаште вўдеш пурен кайыше

ўдырым веле огыл, памашымат вўдўдыр (э‰ерын - Вўд Аван ўдыржє) маныныт. Тугеже могай вўдўдыр да кузе айдемым вўдышкє пуртен колта – раш.

Э‰ер але ер пундаште йўштє памаш шолын лектеш гын, ты верыште йўштылшє е‰, шєнжє шупшылалтмеке, вўдыш пурен каен кертеш. Апашудым (туло‰гырым) погымо кече.

Калык ой почеш, тиде шудо самырыкемаш полша. Шудо тургым тў‰алме кече. Вўд мландышке писын шы‰а гын, шудо тургым жап ояр лиеш. Илыш Шочын Ава кече деч вара эше нылле кече шокшо шога.