Калык календарь 15-21 октябрь

Калык календарь

Кече арня мучко ™дыр тўшкашўдырыштє лиеш, тылзе кушкеш.

15 октябрь – Мужо ден осалым поктымо кече. Тиде кечын тўрлє мужо, кўлдымаш да екысуко-влакым поктен колтыман. Тидым шкем арун да тыматлын кучен гына ышташ лиеш. А мужо-влак тиде кечын моткоч шукын чо‰ештылыт. Кє шкенжым арун ок кучо да е‰ым ок пагале, тудым авырен налыт да имне олмеш кычкат, орландарат. Екысуко-влак коклан айдеме сынымат налын кертыт, но марий огыл, а вес калык лийын толыт – чыган, суас, эфиоп да моло. Коклан поп але сарзе (очыни, салтак але полицейский лийын кертыт) сынымат налыт.

Тиде кече гыч мемнан деке йўштє толеш.

Мужо ден осалым поктымо кечын кугу йўр йўреш да мардеж туманла гын, теле йўштє лиеш.

16 октябрь – Йўштымуж кече. Тиде кечын мланде йымачын йўштымуж лектеш да е‰-влакым орландараш тў‰алеш. Йўштымуж деч пиште шўм сайын арала, тидлан кєра тудым эре пелен кондыштарыман. Пєрт кєргыштє посна пиште комылям аралыман. Йол корштымо годым тиде комылям йолышко пыштыман, вуй коршта гын – кўпчык йымаке. Тиде кечын йўштымуж деч веле огыл лўдман, тыгак шинча-йылме возын кертеш. Шинча-йылме вочмо деч шоган, укра, кочушмен аралат. Шинча-йылме возын гын, шєрымо мутым ойлыман.

Йўштымуж кечын пыл-влак шеме улыт да улнє ийыт гын, вашке лум лумеш. Ча‰а-влак пырля чумыргат да йўкланат гын, игече сай лиеш. Пєрткайык-влак тўшка дене ик вер гыч вес верыш чо‰ештылыт гын, игече пужла.

17 октябрь - Таргылтыш кече. Калык ой почеш, тиде кечын чодыраште таргылтыш-влак (Пошкырт марий-влак нуным «шўрале» маныт) орадыланат: кычкырлат, о‰ырешлат, совыштым кырат да моло шучко йўкым луктыт. Йўдым гын эшеат чот толашат – чыте веле. Амалже тыгай: нуно мландўмбалне пытартыш кече коштыт улмаш, эрдене, агытан йўкым колмеке, чыланат мланде йымаке пурен каят. Сандене пытартыш кечын шкаланышт кугу пайремым ыштат. Тиде кечын е‰-влаклан чодыраш кошташ лўдыкшє – таргылтыш-влак кидышке логалат гын, вуй деч посна кодаш лиеш... Такшым тиде кечын чодыраште коштшо е‰ын вуйжо уло манашат ок лий.

Калык коклаште чодыра ужеш да нур колеш манын ойлат. Раш лияш гын, тиде Чодыра Он, Чодыра Ава да таргылтыш-влак чыла колыт да ужыт. Чодыра Он ден Чодыра Ава тўрлє кайык-янлык да айдеме сыным налын кертыт. Но е‰-влаклан пеш шуэн кончат, айдеме ваштареш утларакшым нунын полышкалышышт – таргылтыш-влак лектыт. А нунын ончылныштат, ше‰гелныштат мардеж коштеш, сандене кышаштым нигє ужын ок керт.

Таргылтыш кече гыч йўштє вийым налеш. Тиде кечын теле ужгажым чия.

18 октябрь – Вынерым куымо кече. Тиде кечын ўдырамаш-влаклан вынерым куаш тў‰алман.

Портышкемым йєрымє кече. Пєръе‰-влаклан портышкемым ышташ тў‰алман. Портышкем уло гын, тумышташ шичман. Корак ден ча‰а-влак каваште пєртыт, а пыл-влак мардеж ваштареш ийыт гын, вашке лум лумеш. Мардеж уке гын, кылмыкта. Тиде кечын лум ок лум гын, теле вашке ок тол. Куэ ден тумышто лышташ йоген пытен огыл гын, теле вашке ок тол. Шыжым пуше‰ге-влак чоштырдатат гын, игече сай лиеш.

19 октябрь – Аныклыме кече. Тиде кечын телылан тўрлє аныкым ямдылыман.

Корак-влак тўшка дене погынат гын, игече пужла.

20 октябрь – Теле тў‰алтыш. Тиде кечын теле мландышке йўштым конда. Теле йўштє ынже се‰е манын, тиде кечын эрдене ондак вольыкым пукшыман. Вара иже шке кочкаш шичман, ко‰гаш ешыште эн изи е‰лан олтыктыман.

Тиде кечын ўдырамаш-влак- лан у шовычым (солыкым) пидман да шєр але торык дене мушкылтман. Тыге ыштат гын, кужу жап мотор лийыт.

Лышташ велме деч ончыч лумшо лум вашке шула. Теле Теле тў‰алтыш кечын тў‰алеш да Теле толмо кечын (22 ноябрь) вийым налеш. Тиде кечын лум лумеш гын, Теле толмо кечын теле йол ўмбак шогалеш. Игече сай шога гын, эше кум арня сай шога. Тылзе яндар огыл гын, йўштє лиеш да лум лумеш.

21 октябрь – Шокшо вургемым ямдылыме кече. Тиде кечын телылан ужгам, портышкемым, упшым да моло вургемым ямдылыман. Рожшо уло гын, тумыштыман, иктаж вургем уке гын, ургыман.

Чодыра Он ден Чодыра Авам жаплыме кече. Чодырам Чодыра Он ден Чодыра Ава эскерат. Нуно айдеме ончылно йєршын, манаш лиеш, огыт кончо да осал пашалан лўдыкташ кўлеш гын, таргылтыш ден иктаж янлыкым колтат. Чодыраш саташыме годым але тушто моло нелылык лекмеке, серлагышым да полышым лач нунын дечын йодман.

Чодырам куклымо кече. Тиде кечын чодырам куклаш тў‰алман.

Тылзе йыр кєрж коеш гын, ке‰еж кукшо лиеш. Пыл-влак ўлыч ийыт гын, вашке йўштє толеш.