Кӱсӧ нерген

Кӱсӧ нерген

Кӱсӧ – Хийси – юмо але таргылтыш?

Кӱсӧ – эн кужу кече да эн кӱчык йӱдым палемдыме йӱла. Ожно астрономический кеҥеж тӱҥалме кечылан шотлалтын. Ожно эн шокшо, кече эн кӱшкӧ кӱзымӧ жапым лач тыге маныныт. Акрет жапыште, очыни, кеҥежымат ончыктен. Арам огыл ятыр финн-угор йылмыште «кеҥеж» шомак марий Кӱсӧ шомаклан лишыл. Мутлан, финла – kesі, карелла – kezі, эрзяла – кизе, саамла – кессь. Кӱсӧ шомак тыгак фин ден карел-влакын шордо сынан Хийси юмыштын (кызыт, утларакшым, таргылтышым але иям тыге маныт – христианизаций деч вара калыкын поро юмыжо-влак осалыш савырненыт) лӱмжылан лишыл. Акрет жапыште пўртўс юмо (Кугу Илыш Шочын) Шордо сын дене кончымылан ўшаненыт. Тиде юмо кече дене чак кылдалтын. Сандене вийвал жапше эн кужу кечылан логалын (кызыт 21 – 22 июнь).

Марий-влак Кӱсӧ юмым монденыт гынат, кеҥеж рӱдӧ годым эраралтше кумалтыш лач тыге манылтеш. Мемнан кундемыште Кӱсӧ кумалтышым лач тиде кече деч вара эртарат, но тидын годым у тылзе шочмым вучат. Кӱсӧ мут гычын кӱзаш да кӱсле мут-влак лектыныт. Вет ты жапыште кече эн кӱшкӧ кӱза. А Калевалыште кӱслем (кантэлем) Кугыеҥ (Вяняймӧйнен) лач нужгол сыным налше Хийсин (марий йўлаште Кӱсын вӱдысӧ сынже Йомшеҥер лиеш, руш йомакысе Емелялан лач тудо полша) вуйжо гычын ыштен. Тыште марий семӱзгарын Кӱсӧ Юмо дене кылже раш коеш. Шордо сынан Кӱсӧ – пӱртӱс да илыш юмым жаплаш акрет жапыште чодыран посна ужашыжым ойырен коденыт. Тушто ни сонарлен, ни пушеҥгым руэн огытыл – Кӱсӧ юмылан кумалыныт.

Кызыт «Кӱсӧ» мут кумалтыш вер ден пайремым гына ончыкта. Ожсо Кӱсӧ юмым Кугу Илыш Шончын манына.

Пӱртӱс – Кӱсӧ Юмо ден Кугу Илыш Шочын Юмо икте улмыштым меря калыкын (акрет марий-влак) Ёлс юмыштын лӱмжӧ пеҥгыдемда

(О. Б. Ткаченко. Христианизация мери. Мерянский Ёлс - Велес или διάβολος?). Яролсавский, Ивановский, Кострома областьлаште кызыт

тиде мут таргылтышым (шӱралем) але иям ончыкта («леший», «черт»). Оҥай, но, илен-толын, финн-влакын Хийси юмыштат таргылтышыш савырнен. Но акрет жапыште юмо-влак порылан да осаллан шелылтын огытыл. Мутлан, Колымаш - Илыш Шочынын вес сынже лийын, Сар Юмо – Мер Юмын... Тугеже, ожно Ёлс таргылтыш огыл, а пӱртӱс юмо лийын. А чын лӱмжӧ гын Илыш лийшаш (но ожно «илыш» мут «ёлс» семынат йоҥген кертын). «Ёлс» мут юмын лӱмжӧ лиймым тудын чылт руш Велес юмын (тудат пӱртӱс юмо улеш) лӱмжыла шоктымыжо рашемда. Келгынрак шымлаш гын, Ил (але Ёл, Ал) шомак илыш веле огыл, тыгак «кавам» да «юмым» ончыктен. А. Г. Дугин «Знаки Великого

Норда» (немыч профессор Герман Виртын пашаже-влаклан эҥертен возен) «Ал», «Ел» шомакым акрет Юмын ожсо лӱмжылан шотла. Мутлан, угарит-влак тӱҥ юмыштым «Илу» («Эл») маныныт, «Илун» йӧратыме эргыже Йимму лийын.

Тыште саам-влакын Ибмелыштым, коми-влакын Омольыштым, арий-влакын Ямиштым, иранец-влакын Йимаштым, фин-влакын Юмалаштым шарналташ уто огыл. Тӱрлӧ калык юмо-влакын лӱмышт икгайрак йоҥгалтмаш, чынжымак, ӧрыктара да шоналташ тарата. Ожно финн-угор, славян да моло калык-влак пӱртӱс юмым шордо але пӱчӧ сынанлан шотленыт. Тидлан кӧра тиде мут вож «олень» мутыштат, «лось» мутыштат коеш. Хант-влак пӱчым «вели», «вӱлы», «ӱлы» маныт. Тугеже марий «вӱльӧ» шомакат лач тышечын лектын да ожно ава шордым але пӱчым ончыктен манын кертына. Ме газетыштына «Ош вӱльын эргыже Вўлтак» йомакым савыктенна ыле. Умылен лудаш гын, тиде йомакыште калыкнан пӱтынь мифологический тӱняужмашыже шылталтын. Чынжым Вӱлтак имньын огыл, а Пӱртӱс Юмын (Кугу Илыш Шочын, Кӱсӧ, Ёлс, Ильян – Илыш Он) эргыже улеш.

Икманаш, ме шкенан йўлана нерген пеш шагал палена да тудым эше шымлыман да шымлыман.

Эсен ЭЛАЙ.