Июнь тылзе марлаже кузе лиеш

Июнь тылзе марлаже кузе лиеш

Июнь тылзе Юнона (лат. Iuno) юмын лўмжым нумалеш.

Юнона – Юпитер юмын (кава, ош кече, кўдырчє юмо) пелашыже, пелашым муаш, икшывым ышташ полшышо, еш суапым пуышо юмо улеш. Лўмжє, очыни, этруск-влакын Уни юмышт (Тиний, Тин але Тинс юмын ватыже) деч кўсынлымє.

Марий йўлаште Юпитер Ош Поро Кугу Юмылан лишыл гын, Юнона – Юмын Авалан. Ожсырак жапыш вончена гын, нуно Кугу Илыш Шочын да Илыш Шочын Ава лийыт. Тидым теве мо рашемда: римлян-влак, марий-влак семынак, кажне айдемын посна серлагышыже-влак улмылан ўшаненыт, иктыже – Юнона улмаш, весыже – Гений. Марий-влакат кажне айдемын Шочын Аваж ден Шочын Ачаже улмылан ўшанат. Икманаш, ожно сандалыкын Илыш Шочын Ачаж ден Илыш Шочын Аваже улмылан да посна айдемынат Шочын Ачаж ден Шочын Аваже улмылан ўшаненыт.

Тыгай умылымашым макрокосм да микрокосм маныт. Сандалыкын могай-гынат юмыжо лийын гын, тыгаяк юмо посна тиштын, тукымын,

ешын да кажне айдемын лийын. Тидлан кєра юмо чот нимучашдыме шуко улмаш. Но, тў‰жым рашемдаш гын, юмо-влак шуко лийын огытыл, а ик Юмак тўрлє сынан лийын.

Гений юмо нергенат каласыде кодаш ок лий. Гений марий Керемет ден Шырт-влаклан, тыгак Кудо водыжлан лишыл улеш. Тўжвач ончалмаште тиде мут мыланна йєршын йот, но тўткын ончалат гын, чылт марий шомак. Гений, мар- лаш кусараш гын, чон лиеш (лат. genius «дух»). «Гений» мутыштат, «чон» мутыштат ме акрет индоевропеский «ян» але «джан» шомакым («чон» але «илыш» лиеш) ужына. Кє пала, ала «Iuno» шомакшат «чон» манмымак ончыкта? Но икте раш: марий йўлаште Гений ден Юнона Илыш Шочын Ача (посна айдемын – Шочын Ача) да Илыш Шочын Ава (Шочын Ава) лийыт.

Конешне, Юмо мутшымат рашемдыде кодаш ок лий. Вет тўрлє жапыште тиде шомак тўрлє значений дене кучылталтын. Кум тўжем ончыч - тиде юмо сынан кугезынан лўмжє лийын. Кум шўдє ий ончыч «кава» шомак семынат кучылталтын. Кызыт «юмо» шомакым руш- лаш «бог» семын кусарена.

Ожнырак Юмо марий пантеонышто тў‰ верым налын шоген огыл. Фин, эстон да карел-влакат Юмалам (юж юмо) Уккон (кава да кўдырчє юмо) эргыжлан гына шотленыт. Но, илен-толын, Юмо-Юмала чыла вереат тў‰ юмышко савырнен. Амалже тыгай: акрет жапыште Укко

але Кугу Илыш Шочын уло чонанын юмышт лийын гын, Юмо (Юмала) – лач айдеме тукымын («Ригведа» ден «Авестылан» э‰ерташ гын,

тудет (Яма але Йима) мемнан кугезына улеш). А айдемылан кеч-кунамат ачаж ден аваже да шке кугезыже лишылрак. Ме неле саманыште полышым лач нунын дечын йодына. Кузе Юмо тў‰ юмышко савырнен – посна историй. Ме тудым кызытеш

она тарвате.

Акрет руш календарьыште июнь «изок» манылтын. Ожсо славян йылмыла гыч кусараш гын, «изок» «шудышырчык» лиеш. Руш-влак июньым тыгак «разноцвет», «скопидом», «хлеборост», «светозар» маныныт.

Марий-влак коклаштат июнь тылзын лўмжє тўрлє лийын: Кўсє тылызе, Синся тылзе, Сынза тылзе, Изи кырлась, Ке‰еж тылзе. Икымше, Кўсє тылызе, лўмжє Кўсє пайрем дене кылдалтын. Тудет коклан июль тылзылан кодын гынат, кумалтышым кунам эртарышашым эн кўчык йўд гычын шотленыт. Философий наука доктор, марий йўлам шымлызе Ю. Калиевын ойжо почеш, Мишкан кундемыште Кўсє кумалтышым эн кўчык йўд деч вара у тылзе шомчеке тў‰алыныт да тичмаш тылзе марте эртареныт. Тылеч вара, тошто тылзын, Керемет кумалтышыш погыненыт.

Кўсє шомакын раш значенийжым рашемдаш неле. Тудым «покшел», «рўдє», «кыдеж» шомак семынат кусараш лиеш. Мутлан, водьла

«покшелне» – «cehsi» лиеш, венгрла – kєzer, kozeppont, эстонла – kese, kesskkoht.

Ятыр финн-угор йылмыште «Кўсє» ке‰ежым ончыкта: финла kesі, июнь – kesakuu, карелла – kezі, мокшала – киза, эрзяла – кизэ, саамла

– кессь. Но тыште єраш нимолан: акрет жапыште ке‰еж эн кужу кече годым (22 июнь) толмылан ўшаненыт. Лач тиде кечын Хийси – Кўсє Юмын вийвал жапше лийын. Синся тылзе, Сынза тылзе лўм-влак чуваш влиянийлан кєра шочыныт. Синся, Сынза (чувашла – синзе)

– чуваш-влакын Семык деч вара эртаралтше ожсо пайремыштын лўмжє. Пайрем марий-влакын кугу Агавайремыштлан лишыл. Ты жапыште нуно нимогай мланде пашам ыштен огытыл. Чуваш-влакын тиде пайремышт шошо ага пашам пытарыме деч вара 19 июнь марте шуйнен.

Изи кырлась шотышто чыла раш огыл. Кырлась (тат. кырлач), татар йылме гыч кусараш гын, эн йўштє жап лиеш. Очыни, марий-влак тиде шомакым вес тўрлын – кыдеж, рўдє семын умыленыт. Кырлась шомак теле да ке‰еж рўдє-влакым ончыктен. Тидын шотышто тудо кўсє мутлан лишыл. Вет Кўсє кумалтыш ке‰ежым веле огыл, телымат эртаралтеш.

Июнь тылзын пытартыш лўмжє – Ке‰еж тылзе шотышто чыла раш. Вет ке‰еж лач тиде тылзын тў‰алеш. Июнь одыла вожо толезь – ужарган тылзе, инвожо толезь – чодыра шудо тылзе лиеш; эрзяла – кочкома ков – сомылымо тылзе; комила – лосца, лосца номья (лєддза номъя) – пормо-шы‰ан; финла - kes³kuu; мансила – луупта ээтпос – ужар шудо тылзе; ненецла – ненангг ирий – шы‰а тылзе, нявды ирий - ?, саву ирий – вўд ташлыме тылзе; саамла – кессь манн – ке‰еж тылзе.

Эсен ЭЛАЙ.