Имне сынан серлагыш – Мер Юмын символжо

Имне сынан серлагыш – Мер Юмын символжо

...Поэты охраняют след истины.

Высшие имена они облекли в тайну...

«Ригведа», Мандала X, Гимн 5. К Агни.

Ожно кажне е‰ шўешыже могай гынат серлагышым сакен. Тыгай серлагыш кажне калыкын посна сынан лийын. Тыгак пєръе‰ ден ўдырамаш-влакын ойрытемалтын кертын. Марий-влак, тыгак моло финн-угор-влак, археологический данный-влак почеш, шўешышт имне сынан серлагышым сакаленыт. Мом вара тудо ончыкта? Молан лач имне? Молан кок могыркат ончышан? Тидым рашемдаш тыршена.

Шанчые‰-влакын мутышт почеш, ожнырак финн-угор-влак кок могырко ончышан имнье олмеш кок могырко ончышо шордо але пўчє, пуш але кайык сынан серлагышым сакеныт.

Эн ончыч серлагыш, очыни, пуш сынан лийын. Вет ондак айдеме-влак ик вер гыч вес верышке э‰ерла дене пушыш шинчын коштыныт. Тугеже, ожсо е‰-влакын умылымашышт почеш, Юмат (Кече Юмо) каваште лач пуш дене коштшаш лийын. Пуш йымалне кечыше «лудо йол-влак» пуш кольмым але ты жапыштак кечыйолым ончыктен кертыныт.

Молан вара ожно Юмым лач тыге ончыктеныт? Юмын чын сынжым нуно ончыкташ шекланеныт але усталыкна ок сите, шоненыт? Але иктаж вес амал лийын? Таче ме тидым рашемдаш тыршена.

Ик жап гыч, е‰-влакын имньым кычкаш тунеммышт деч вара, шўеш сакыме серлагыш пуш да шордо вуй сынан гыч имне сынаныш савырна. Вет вўргенье курымышто шочшо мифлаште Юмо ден калык герой-влак утларакшым тыглай але шулдыран имне дене коштыт. Мутлан, скандинав-влакын – Один юмышт, хан ден манси-влакын – Мир-Сусне-Хумышт, грек-влакын – Гелиосышт... Пытартышыже, конешне, сарорва (колесница) дене каваште чо‰ештылын. Но тиде нимом ок вашталте.

Молан вара южо калыкын юмыжо яра имньым кычкен коштын, весын – сарорвам (колесницым)? Конешне, кок тўрлын ончыктышо-влакат лийыныт. Мутлан, руш тўрыштє Даждьбог угр-влакын Мир-Сусне-Хумышт семын имньыште шинча, а срлагышыштышт кок вуян имне сынан улеш. Марий-влакынат кок тўрлє сынан серлагыш вашлиялтеш. Єраш тыште нимолан. Сарорва дене коштшо Юмо – ожсырак образ. Вет ондак имньым кушкыжаш огыл, а орваш кычкаш тў‰алыныт. Тыге сарорва (колесница) шочын. Тудым арий-влак шонен лукмылан шотлат. Сарорва полшымо дене нуно ятыр калыкым се‰еныт. Сандене Юмыштат сарорва дене «кошташ» тў‰алын. Вет арам огыл Индийын флагышкыже, кечын символжо семын, орава логалын. Єрмаш, но марий да моло финн-угор-влакын шўеш сакыме серлагышыштат сарорваш кычкыме кок имньыла (ончыч ончымо годым) коеш. Тыште, конешне, арий-влак дене пе‰гыде кыл шижылтеш. Вет нуно лач сарорва полшымо дене ятыр калыкым се‰ен да ятыр вере шарлен кертыныт.

Калык лўмнат сарорва дене кылдалтын манын кертына. Вет миттаниец-влак колесница дене кредалше сарзе-влакым «марианна» маныныт. Тыште «марий» мутшо «самырык рвезе, «пєръ剻 лиеш. «Ана» але «яна» мутшо – колесница.

Ик ой почеш, вес ой почеш, тиде шомак индоевропейский, вес ой почеш - Изи Азийыштак шочын. Тиде ойым шотыш налаш гын, «мари» шомакын историйже да происхожденийже эше о‰айрак. Кє пала, тудет ала индоевропейският огыл? Вет тиде шомакым индо-арий ден индо-иранец-влак моло калык дечын кўсынлен кертыныт. Угарит-влакын Илу, Йамму юмышт-влакым лўмыштым шотыш налаш гын, марий Илян (Кугу Илыш Шочын) да Юмо лўм-влаклан лишыл улыт.

Мланде паша, тыгак мланде паша дене кылдалтше йўла ден юмо-влак, мемнан деке Трипольский (Кечывалвел Украин ден Молдова) культура гоч толыныт. Нуно могай тукым гыч лийыныт раш огыл. Молан манаш гын, колышо-влакым йўлатеныт, тидлан кєра гаплогруппыштым рашемдаш ок лий. Но мланде, археолог да генетик-влакын ойышт посчеш, паша кок верчын шарлен: Египет-Палестина да Кавказ гыч. Россий территорийысе (Кавказ деч посна) мланде паша дене кылдалтше йўлам шымлаш гын, тудо Египет ден Палестиныште шарлыше йўла-влаклан лишылрак. Тыште шумер-влакын Мари олаштымат шотыш налаш уто огыл.

Ик жап гыч Триполец-влакым арий-влак (але нунын тукым гыч улшо тиште-влак) се‰еныт. Но пуштеден пытарен да поктен колтен огытыл – йєрналтыныт. Тыге индоевропеец-влакат мланде пашам ышташ тў‰алыныт. Нуным «вараш триполец-влак» манаш лиеш. Мланде паша мемнан кундемыште лач нунын дечын шарлен. Тўрлє тиште-влак деке тиде паша мланде юмо-влак дене пырля куснен, вет посна йўла-влак мланде пашан ойыраш лийдыме ужашыже-влак лийыныт.

Кеч-мо гынат, арий-влак сарорва дене устан пайдаланаш тунемыныт да ятыр тиштым але калыкым се‰еныт. Тидлан кєра «Ригведыштат» (арий-влакын шнуй книгашт) юмо-влак чўчкыдын сарорва дене коштыт. Примерлан тушечын ик ужашым кондена:

1.,35. "К Савитару (Кече Юмо)

1. Я зову первым Агни (Тул Юмо – Тул водыж) на благо.

Я зову сюда Митру-Варуну (Мер Юмо - Чыным аралыше Юмо) на помощь.

Я зову Ночь - успокоительницу (всего) живого.

Я зову бога Савитара для поддержки.

2. Приближаясь сквозь черное пространство,

Успокаивая бессмертного и смертного,

Савитар на золотой колеснице,

Бог едет, взирая на (все) существа.

Тугеже, кок могырко ончышо имне мом ончыкта, рашемдышна манын кертына. Тиде Ош Юмо – Ош Кече коштмо орва – колесница лиеш. «Ригведылан» э‰ерташ гын, тудак Мер Юмо лиеш. Молан?

Тыште ондак марла «Юмо» мут кушеч лекмым рашемдыман. Шанчые‰-влак ятыр ончыч марий Юмо финн да эстон Юмала, «Ригведысе» Яма да «Авестысе» Йима дене кылдалтмым рашемденыт. Марий йўлан ожно могайрак сынан лиймыжым эн сайын рашемдаш, конешне, «Ригведа» полша. Молан? Вашештена: тиде – арий-влакын шнуй книгашт. А нунышт ятыр ожно Юл э‰ер воктене иленыт да йўлашт акрет финн-угор-влакын йўлашт дене чак кылдалтын лийын. Финн-угор калык-влакат арий да верысе автохтонный манме племена-влак йєрналтмеке шочыныт манына гынат, кугу йо‰ылышым она ыште. Вет ятыр финн-угор калык шкенжым индо-арий але индо-иран шомак дене лўмда: марий (самырык рвезе, пєръе‰, сарзе лиеш), удмурт – одо + мурт (одо пєръе‰), эрзя – эр, ар + зя. «Мари» шомакым арий-влак моло калык дечын кўсынленыт гынат, мемнан деке тудо лач арий-влак дечын толын.

А эше вет меря, мурома, мещера, нарома (нарова) лийыныт. Арий-влак дене пе‰гыде кыл улмым генетический эскпертиза-влакат рашемдат. Арий-влакын геныштлан R1a галогруппа шотлалтеш (Индийысе кшатрий-влак лач тыгай галогруппыш пурат). N1а1 (ончыч - N3), N1а2 (N2) - протофинн-угор-влакын генышт (рашрак лияш гын, ятыр ожно эрвел гыч толшо калыкын, шкеныштым «саам», «суоми», «коми», «шем», «шам» мананыт). Тиде галогруппа 15-20 тўжем ий ончыч шочын (мутаций лийын). Мо о‰ай, N галогруппан калык-влак кечывалвел Китайыштат илат – эн кугу показатель (30 процент) И (Yizu) калыкын. I галогруппыш пурышо е‰-влак – тиде Европысо акрет жапыштак (R да N галогруппан е‰-влак толмо деч ончыч) илыше калыкын представительышт улыт. Генетический текшырымаш марий калыкын акрет финн-угор ден арий-влак йєрналтмеке шочмым пе‰гыдемда.

Арам огыл улмаш марий Юмо «Ригведысе» да «Авестысе» Яма ден Йима семын йо‰га. Тугеже йўлаштынат пе‰гыде кыл лийшаш. Тудын ожно, тенгрианство (тюрк-влакын йўлашт) да моло йўла вашталтыме деч ончыч могай лиймыжым нине книга-влак рашемден кертыт. Тыште, конешне, тў‰ шотышто «Ригведылан» э‰ертыман.

Ригведын икмыняр гимныштыже Юмо-Йамам волгалтше кечын (эр ўжаран) да шылын кайыше йўдын икшывыже маныт. Мо о‰ай: индуизмыште кызыт тиде юмын утларакышм ик функцийже аралалт кодын гын (Яма вес тўня юмо улеш), марий йўлаште (тў‰ юмо, волгыдо юмо улеш) – йєршын весыже. А ожно Юмо-Йама кок тўнямат эскерыше да айдеме тукымым аралыше юмо лийын.

Кызыт марий йўлаште Юмын пел функцийжым Кокла курымышто пошкудо калык-влак деч кўсынлымє Киямат тєра (араб йылме гыч кусараш гын, «киямат» - «суд» лиеш, но мут кєргыштє «яма» мутат раш коеш) налын.

Ожно Яма ден Йима, пелашышт (Ями, Йимак) дене пырля, кече юмо веле огыл, тыгак айдеме-влакын кугезыштлан шотлалтыныт. «Ригведа» почеш нуно икымше айдеме улыт, «Авеста» почеш, Йима айдеме-влакым, Библийысе Ной семын, катаклизм годым шучко йўштє деч «варыште» - орышто арален кодышо кугыжа улеш. Теве мо тушто возалтеш:

22. Так сказал Ахура-Мазда Йиме:

“О Йима прекрасный, сын Вивахванта, на этот плотский злой мир придут зимы, а от них сильный смертельный холод. На этот плотский злой мир придут зимы, и сначала тучи снега выпадут снегом на высочайших горах на глубину Ардви.

23. Третья же часть, о Йима, скота останется в живых в ужаснейших местах, которые на вершинах гор или в долинах рек в крепких жилищах.

24. Перед зимой будут расти травы этой страны, потом из-за таяния снегов потекут воды, и чудом, о Йима, для плотского мира покажется, если увидят где след овцы.

25. И ты сделай Вар* размером в бег** на все четыре стороны*** и принеси туда семя мелкого и крупного скота, людей, собак, птиц и красных горящих огней. Сделай же Вар размером в бег на все четыре стороны для жилья людей и размером в бег на все четыре стороны для помещения скота…

27. Туда принеси семя всех самцов и самок, которые на этой земле величайшие, лучшие и прекраснейшие. Туда принеси семя всех родов скота, которые на этой земле величайшие, лучшие и прекраснейшие.

28. Туда принеси семя всех растений, которые на этой земле высочайшие и благовоннейшие. Туда принеси семя всех снедей, которые на этой земле вкуснейшие и благовоннейшие. И всех сделай по паре, пока люди пребывают в Варе.

29. Пусть там не будет ни горбатых спереди, ни горбатых сзади, ни увечных* ни помешанных, ни с родимыми пятнами, ни порочных, ни больных, ни кривых, ни гнилозубых, ни прокажённых, чья плоть выброшена, ни с другими пороками, которые служат отметинами Анхра-Манью, наложенными на смертных…

32. И вот Йима так сделал, как хотел от него Ахура-Мазда…

Мо о‰ай, тыгай сынан мифым, пуйто «Авеста» гыч ужашым, саам-влакат шарнат. Нунын ойышт почеш, куку потоп годым айдеме тукымым Иммель юмышт арален коден. Коми калыкын илыш шочмо нерген мифыштыжат Ен ден Омоль нерген ойлалтеш...

Тугеже Юмо-Яма-Йимам арий-влак веле огыл, финн-угор-влакат сайын паленыт. Кє тудым кє деч да кунам кўсынлен, каласаш неле, но санскрит йылме гыч кусараш гын, «Яма» але «Йама» «близнец» лиеш. Яма ондак, марий Юмо семынак, Кече Юмо лийын, пелашыже – Ями – Тылзе Юмо. Но, ожсые‰-влак шоненыт: кече йўдым вес тўняшке логалеш - вола да эр марте колышо-влакын озашт лиеш. Сандене Индийыште Яма ик жап гыч, икымше айдеме да икымше колышо семын, Египетысе Осирис гаяк, вес тўнян озашкыже (тєрашкыже) савырна. Тидым Ригведа гыч гимн-влак рашемдат:

Ригведа, книга Х, гимн 14

1. Того, кто удалился по великим отлогим склонам,

Разглядел путь для многих,

Сына Вивасвата, собирателя людей,

Яму-царя почти жертвой!

2. Яма первым нашел для нас выход –

Это пастбище назад не отобрать.

Куда (некогда) прошли наши древние отцы,

Туда (все) рожденные (последуют) по своим путям...

7. Ступай, ступай прежними путями,

Куда (некогда) прошли наши древние отцы!

Обоих царей, радующихся поминальной жертве,

Яму и Варучу-бога ты должен будешь увидеть…

1.,35. "К Савитару

6. …(Есть) три неба. Два (из них) - лоно Савитара.

Одно, с мужами-победителями, - в мире Ямы.

Всё бессмертное покоится на нем, как колесо - на чеке.

Кто это постиг, пусть здесь провозгласит!

7. Орел озирал воздушные пространства,

Глубоко вдохновенный Асура, добрый вождь.

Где теперь солнце? Кто (это) постиг?

К какому небу протянулся его луч?

8. Он озирал восемь вершин земли,

Равнину (длиной) в три перегона, семь рек.

Прошел златоокий бог Савитар,

Дающий желанные сокровища почитающему (его).

9. Златорукий Савитар, повелитель людского рода,

Странствует между обоими: между небом и землей.

Он гонит прочь болезнь, приводит в движение солнце.

Он спешит на небо через черное пространство…

Индийысе Яма шкет веле огыл ожсо функцийжым йомдарен. Коми калыкынат Омоль юмыжо осалыш савырнен, а тудын пелашыже – Ёма – Баба яга сынан вувер кувашке. «Баба яга» мутшо, очыни, саам тукым калык-влакын йылмышт гыч кўсынлымє – нуно колышо-влакын аваштым («Ригведа» дене та‰астараш гын, Яман Ями пелашыже лиеш) «Ябми ака» маныт. Вет саам-влак ожно ятырлан кечывалвелне иленыт. Южо шанчые‰ эстон-влак воктене илыше сету (сето) калык нунылан лишыл манеш. А сетужо руш летописьысе «чудь» огыл мо? Марий районышто Шогертен яллаште илыше-влак шкеныштым шўдымарийлан шотлат. «Шўдымарий» шомак Шўдє (Шуда) э‰ер лўм дене кылдалтын, ожно нуно тиде э‰ер воктене иленыт, а э‰ерлан, очыни, калыкышын лўмжым пуэныт.

Но «Ригведа» деке пєртылына. Тудым лудмеке, ик о‰айлык палдырна: Кече Юмо тушто то Вивасват, то Яма, то Митра-Варуна, Савитар, Сурья манылтеш. Тидлан єршаш уке - чыла тиде ик Юмын сынже, аватарже-влак.

1.,50. "К Сурье"

1. Вот лучи везут вверх

Того бога, Джатаведаса,

Чтобы все (существа) увидели солнце.

2. Прочь, как воры, спешат

Вместе с ночами звезды

От всевидящего солнца.

3. Далеко стали видны его знаки -

Лучи среди людей,

Сверкающие, как огни.

4. Пересекающий (пространство), всем видный

создающий свет - (вот каков) ты, Сурья.

Ты даруешь всё светлое пространство.

5. Обращенный к родам богов,

Обращенный к людям, ты восходишь,

Обращенный ко всему-чтобы видели солнечный свет!

6. (Он - тот) глаз, которым, о чистый

Ты смотришь, о Варуна,

На деятельного среди людей.

7. Проходишь небо, широкое темное пространство

Меряя дни ночами,

Глядя на (все) поколения (людей), о Сурья.

8. Семь рыжих кобылиц везут тебя

Пламенновласого, на колеснице,

О Сурья, бог, видящий издалека.

9. Запряг (Сурья) семь чистых

Дочерей колесницы солнца.

На них, самозапрягающихся, ездит он.

10. Мы под(нялись) из мрака,

Взирая на свет всё выше.

К Сурье - богу среди богов

Мы отправились, к высшему свету.

Марий-влак Йима-Ямым кызытат Кече Юмо семын палат. Тудым тыгак эстон, карел да финн-влак жапленыт да жаплат. Но пытартыш жапыште нунын Юмалашт, конешне, Христиан юмо сынан улеш. Йима-Ямам иран тукым калык-влакат монден огытыл. Шошым кече ден иктєр лийме жапыште нуно мландышке, марийын Кугече Юмыжо семын, Джамшид (Йимам кызыт тыге маныт) волымылан ўшанат.

Хант ден манси-влакат Йима-Ямам кугун жапленыт. Но вес лўм дене паленыт – Мир-Сусне-Хум маныныт. Тидыже «Тўням, Мер илышым эскерыше» - Митра лиеш. Тиде мом рашемда? Марий «мер» мут рушла «мир» гыч кўсынлымє огыл (а тыгай ойым колылтын). Марий-влак декат, славян-влак декат тиде мут арий-влак дечын логалын. «Митра» мутым авестын йылмыж гыч кусараш гын, «келшымаш» («дружба, договор, согласие») лиеш. Тугеже тиде юмо калык кокласе отношенийым тєрла.

Мир-Сусне-Хум ден марий Юмо икте улмыштым серлагыш-влакат рашемдат. Но Мир-Сусне-Хум колесница дене огыл, а яра имне дене коштеш. Вет той курым мучаште сарзе-влак утларакшым колесницыш шогалын огыл, а яра имньым кушкыжын кредалыныт.

Тыге ме кок могырко ончышо имне мом ончыкта, рашемдышна. Но кушечын вара тиде образ шочын? Кызытсе жапыште шанчые‰-влак уже рашемденыт – языческий религий астрономий дене чак кылдалтын. Тугеже мыланна тиде образ кушеч шочмым рашемдаш тыршыман. Мый кок вуян имньым каваште ятыр жап кычалынам. Но тудын сынжылан келшыше ик тўшкашўдырым веле муынам. Тиде - Орион.

Тугеже калык ой почеш тиде тўшкашўдыр мемнан кугезынан сынже лийшаш улеш але тудын дене чак кылдалтшаш. Вет «Ригведа» ден «Авеста» почеш Юмо-Йама-Йима кавасе юмо веле огыл, тыгак кугезына лиеш.

Тидым финн-угор калык миф-влак рашемдаш полшат. Финн ден карел-влак Орионын ўштыжым (йыгыре йўлышє кум шўдырым) «Вяйнемёйнын ўштыжє» але «Калевын кердыже» маныт. «Калевала» мутым марлаш кусараш гын, «Калев илем», «Калев эл» лиеш. Калев тиде Вяйнемёйнын - Балтик те‰ыз воктен илыше финн-угор-влакын кугезыштын - вес лўмжє. Марлаш кусараш гын, «калев» «кугы剻, «онар» лиеш. Теве кє тугай Онар да кушечын кугу капан патыр-влак нерген миф-влак шочыныт улмаш. Коклан Орион чылт мландыште шогышо кугу капан е‰ла коеш. Марий мифологийсе Кугые‰ет тудак огыл мо? Тудак! Арам огыл улмаш марий калык шкенжым Онар тукым улына манеш. Кастене, єрканыде, йд кавам ончалза- мемнан мифологийысе кугезына Онар - Кугые‰ лач тушто верланен.

Кузе вара тыге? Чыла текшыраш гын, марий калыкын кугезыже коктыт лийылда: иктыже – Юмо (Йама), весыже – Онар (Кугые‰). Тыге лийын кертеш мо? Кызытеш гын вет нуно йєршын тўрлє умылымаш улыт. Но єршаш уке. Тиде - марий калык кок тукым ушнымеке шочмым веле рашемда. Вет калыкна протофинн-угор да арий-влак йєрналтмеке шочын. Тугеже кугезынат коктыт лийшаш. Такшым, йўд каваш ончалаш гын, тудет садак икте кодеш – тиде Орион.

Такшым калык йўлат Мер Юмо ден кугые‰ым иктышке уша. Южо вере Мер Юмо ден Кугые‰ым огыт ойыро да Мер Кугу Е‰ маныт

Кажне калык тиде тўшкашўдырым тудым тўрлычан манын, но, мо о‰ай, шукын тиде кугые‰ым шкеныштын кугезыштлан шотленыт да шотлат. Теат тудым лектын ончалза. Кастене койшо Орион кок могырко ончышо имньыла коеш. Эрдене – чылт кугые‰ла.

Эсен Элай.