Декабрь тылзе марлаже кузе лиеш

Декабрь тылзе марлаже кузе лиеш

Декабрь латин шомак, марлаш кусараш гын, тудо «луымшо» (У ийышт мартыште тў‰алын) лиеш. Эрвел славян-влак ожно тиде тызлым «Студеный», «Стужила», «Лютый» але «Лютень» маныныт. Чех-влак – «Пире тылзе» («Vlčí měsic»).

Тўрлє вере илыше марий-влак тиде тылзылан тўрлє лўмым пуэныт. Шымлызе-влак шым лўмжым возен коденыт: Изи кырлась тылызе, Теле тылзе, Шорыкйол тылзе, Шорчол тылзе, Кугу кырлас, Кугу шыл (имне) тылзе, Йылке тылызе.

Кырлась шомак марий йылмыш чуваш йылме гыч пурен, марлаш кусараш гын, «йўштє» лиеш. Чуваш-влак январь тылзым «карлас» - йўштє, але «ман карлас» - кугу йўштє маныт. Татар йылмыштат «кырлач» шомак чатлама йўштым ончыкта. Декабрьым Изи кырлась манше марий-влак январьым Кугу кырлась маныныт.

Теле тылзе лўм шотышто, очыни, умылтарымаш ок кўл. Но «теле» шомак ожно мом ончыктымым умылтарыде ок лий. Ожсо гыч кызытсе йылмыш кусараш гын, тудо «йўдвел мардеж» лиеш. Кадем годсо ўшанымаш почеш, йўдвел мардеж, але Йўштє кугыза ден Йўштє кува-влак, мемнан деке Тельпозис курык вес могырчын чо‰ештен толыт да йўштым кондат.

Тельпозис Йўдвел Уралыште Коми Республикыште верланен, тудын кўкшытшє 1617 метр. Ик жап (Народный курыкын кўкшырак улмыжым рашемдыме деч ончыч) Йўдвел Уралыште эн кўкшє курыклан (Мер курыклан – Меру курык – Мировая гора) шотлалтын. Коми йылме гыч кусараш гын, «Тельпозис» «Мардеж пыжаш курык» але «Теле пыжаш курык» (коми из — «кў», «курык», поз — «пыжаш», тол — «мардеж», «йўштє мардеж») лиеш. Марла «теле» шомак лач мардежым ончыктышо акрет фин «тол», «туули» шомак гыч лектын. Мутлан, мардеж финла «tuuli» лиеш, теле – «talvi», теле комила – «тєв». Марий йылмыштат «тулаш» (вўдым але южым тулаш лиеш) мут уло, ме тудын олмеш кызыт ойлымына годым руш йылме гыч пурышо «качатлаш» мутым кучылтына.

Чыла рашемдымеке, пе‰гыдын каласен кертына - акрет жапыште «теле» шомак лач йўдвел, йўштє мардежым ончыктен.

Коми-влакын легендышт почеш, Тельпозис курыкышто «Войпель» юмышт ила. «Войпельын» сынже шотышто ик ой уке, южышт тудым ўдырамаш сынан маныт, но «вєр пєльє» шомакым марлаш кусараш гын, «чодыра коча» лиеш. Тудынат воктенже, очыни, марий Йўштє кугызан Йўштє кува ватыже семын, пелашыже коштын. Келгынрак шымлаш гын, Войпельат, Йўштє кугызат Илыш Шочын Юмылан лишыл улыт. Марий мифологийысе Покшым кува ден Покшым кугызат тиде йўдвел, йўштє мардеж лийыт.

Шорыкйол тылзе, Шорчол тылзе лўм-влак шотыштат чыла раш. Шорыкйол – эн кужу йўд дене кылдалтше йўла радам. Тыште тє‰ мутшо «шорык» огыл, а «йол», «юл», «йоль» (тўрлє йылмыште Yule, Joll, Joel але Yuil манылтеш). Саам-влакат Шорыкйол (эн кужу йд) годым Юлей (Juhl) манме шўлыш-влакым жапленыт. Икманаш, ятыр калык ожно эн кужу йўдым лач тыге манын. Мутын мом ончыктымыжо мучаш марте раш огыл. Южо шымлызе тудым «колесо» мут дене кылда, молышт «идалык савырныме», «пурылыкым пуымо», «йўд жап» маныт. Йол, Йоль шомак марий илыш мутланат лишыл, нуно акрет жапысе ик мут гычын лектыныт манына гынат, очыни, йо‰ылыш она лий. Вет кече кужемаш тў‰алме дене у илыш шочеш манаш лиеш. Эше икте раш – пайрем шырт (кугезе-влакын чонышт) да юлымаш (тиде мутат тиде мутвож гыч шочын) дене кылдалтын.

Чуваш влиянийлан кєра, марий Йол – юлымо пайрем «Шорыкйол» манылташ тў‰алын. Тыште индоевропейский да финно-угор «Йоль» чуваш «Сурхури» шомак дене ушнен.

Чуваш-влак эн кужу йўдым (21 гыч 22 декабрьыш) «Сурхури» маныт. Южо шынчые‰ тиде шомакым лач «шорык йол» - «сурах ури» манын кусара. Но тыште ик ой уке. Молышт «Сурахури» пайремым «шемыш шўведымаш» манын кусарат. «Сур» але «хур» чувашла – шеме лиеш. Лач тышеч «шара шинча» марий шомак лектын.

Кызытеш «йол» шомак ден пайремым келгын она тарвате. Но эн кужу йўд вашеш ме тудын деке пєртылына да индевропеец ден саам-влакын тыгай лўман пайремышт дене палдарена. Тиде Шорыкйолын тў‰ значенийжым рашемдаш полшышаш. Кызытеш иктым веле каласен кодена: «йўла» шомакат эн кужу йўд дене кылдалтын.

Декабрьым Кугу кырлас манмаш тылзе-влак кокла лугалтмылан кєра шочын. Астрономий вонча декабрь 22 ноябрь гыч 21 декабрь марте шуйнышаш, январь – 22 декабрь гыч 21 январь марте. Революций деч ончыч, тошто стиль дене, декабрь кок арня вара пурен (14 декабрьыште) да 14 январь марте шуйнен.

Кугу шыл (имне) тылзе шотышто чыла раш. Йўштє толмеке, калык кугу вольыкым шўшкылын.

Йылке тылзе шомакым шанчые‰-влак эрвел марий-влак коклаште веле колыныт. Йылке шомак татар йылме гыч пурен. Нуно кычкыдыме, шыллан куштымо имньым «елкы» - «йылке» (ўрыштє коштшо имне) маныныт. Тылзе лўм Кугу шыл (имне) лўм дене чак кылдалтын. Но коклан эрвел марий-влак «имне» шомак олмеш татарла мутым кучылталтын.

Удмурт-влак декабрьым толсур (толезь) – шорыкйол (тылзе) маныт. Рашрак лияш гын, тулсур - теле пиво тылзе лиеш. Нуно тиде пайрем годым лач пивым йўыныт. Тыгак инмар толезь – юмын тылзе (Инмар юмышт шочын) маныт; эрзя-влак – тяла Миколан тяв – теле Миколо тылзе; коми-влак – кынєд тєлысь – кылме тылзе, єшым тєлысь – йўштє тылзе; финн-влак – joulukuu – йол (шорыкйол, шочъйол) тылзе; манси-влак – ватьи-хотал ээтпос – кўчык кече тылзе; ненец-влак – нгарка пэвдей – кугу йўд тылзе; саам-влак – коамм ый манн – полярный йўд тылзе.

Эсен ЭЛАЙ, эрвел марий мушан.