Чимарий тынын йон умылымашыже нерген

Чимарий тынын йо‰ умылымашыже нерген

Языческий тўняончалтыш мифологический тўняужмашым алмаштен. Тыгай вашталтыш кугезына-влакын пўтынек мланде пашаш куснымышт дене кылдалтын.

Тыгодым илышыште пєръе‰ тў‰ рольым модаш тў‰алын. Молан манаш гын, чодырам куклаш, пасум куралаш, ўдаш кўлын. Тиде паша шуко вийым пышташ йодын.

Тыгайжым тўрыснек пєръе‰ веле ыштен-шуктен кертен. Ыштыш лектышын озажланат пєръе‰ак лийын кодын. ™дырамаш сурт сомылым

ыштен, вольыкым ончен. Юто-вусым шукыж годым ўдыр кузыкеш марий суртыш конден. Лач имньым веле пєръе‰ ончен да имньылан

оза лийын. Вот молан тыгай озанлык йєн у тўняумылымашке конден. Ынде Юмынўдырым жаплыме олмеш, жаплыме тўле семын, Юмым умылаш тў‰алыныт. Финн шымлызе У. Гольмберг (Харва) тўле мутым марий-влакын высшее сакральное существо семын палемда (Ончо: Мировозрение марийцев// Марий Эл, 1920. 5-6№.). Языческий тўняумылымаш, мифологический дене та‰астарымаште, тўням кўшыч ўлыкыла (вертикально) да тореш (горизонтально) пєлен ончаш темлен. (Каласаш кўлеш, мифологический тўнясўретыште улыжат вертикальный умылымашым веле вашлийын кертына). Тыгодым йо‰ым (пространствым) торешла умылымо шот тысе да шіўлі (сверхъестественный, призрачный) тўня декат шарлалтын. Тыгай умылымашым марий кумалтыш мутлаште чўчкыдын ужаш лиеш. Удылтыштлаште шуко вере йо‰ын кум точкыжым палемдат. Вес семынже каласаш гын, сомыл шуктымаш кум тул коклаште эртаралтеш (Ончо: Марий кумалтыш мут: Н. С. Попов. Йошкар-Ола. 1991. 14 с.). Тыгай шотым шўведыш мутлаштат вашлияш лиеш. Тыгодым тиде кум тул кечын кум верже дене кылдалтеш. Эр кече лекмаште – ош ўшкыж, кечывал кече ончымаште – йошкар ўшкыж, кас кече шичмаште – кўрен ўшкыж. (Ончо: авторын погымо материалже гыч. Тыгак ончо: Петров В. Н. Марий Ю: Тўрлє локтымо, чер, мужо ваштареш шўведымаш. Йошкар-Ола, 1993, 141 с.).

Марий-влакын умылымашышт почеш, кава кум ўшкыж тўкыштє э‰ерталт шогымо нерген эше XIX курым мучаште А. А. Петроват увертара. (Ончо: Петров А. А. Заметки по этнографии черемис Красноуфимского уезда Пермской губернии//ИООРГО. Вып :. Оренбург, 1895. 23 – 31 с.). Тыште ме ожныгодсо мифологический кава ўшкыжым – Юмын ўшкыжым (Коркашўдырым але Шордошўдырым вес семынже тыге маныныт) ныл ужашлан пайлымым ужына. Тўням ныл ужашлан шеледыме шот мланде пашае‰ын (шемерын) умылымашыжлан лачак келшен толеш.

Тугеже йодыш лектеш: кушто тунам тўням умылымо шотын нылымше точкыжо? Тоштые‰ мончаш пурымо годым але иктаж купышто вўд йўаш верештын гын, йўмє деч ончыч пелешташ кўштен: «Шем ушкалын шєржым йўам». Тыгеже, шем ушкал мыланна шем ўшкыжын кушто верланымыж нерген палдара. Тиде тўня йўд верыште, йўдйымал велыште улмыж нерген увертара.

Икманаш, кавасе ўшкыж-влакын кече почеш тўсышт ошо гыч йошкар, кўрен да шеме семын вашталт шогымышт кечын ош тўнян кум точкыжо да шем тўнян палыж гоч эртыме нерген ойла. Тыгодым тўнян нылымше точкыжо вес – пычкемыш, йўштє, колышо-влак тўня. Садланак тиде вес тўня мемнан деч єрдыжтє йўдйымалне верланен. Туге гынат тудо ош тўня дене кылдалтын да тысе илышлан тичмашлык шотым пуэн, уло илыш радамым авалтен шога. Тидын нерген ме адакат кумалтыш мут гоч палена.

Тыгаяк тўнян тептерлалтмыже кумалтыш кєргє чо‰алтмаштат вашлиялтеш. XVIII курымышто немыч шымлызе Г. Георги марий-влакын кўсотыштышт кум капка улмо нерген палемден. Эрвел капка гыч вольыкым пуртеныт, кечывал капка гоч вўдым нумалыныт, касвел капка гоч кумалаш толшо калык пурен, манын возен тудо. (Ончо: Георги Г. Описание обитающих всех в Российском государстве народов, также их житейских обрядов, вер, обыкновений, жилищ, одежд и прочих достопамятностей. СПб., 1776. 1 ужаш. 76 с.).

С. К. Кузнецоват шке пашаштыже кўсотышто кум капка улмо нергенак воза. (Ончо: Кузнецов С. К. Культ умерших и загробные верования луговых черемис. Вятка, 1907.).

Тыгай тўнян тептерлалтмыже нерген марий-влакын тоштые‰ым уштымо йўлаштыштат вашлийына. Мутлан, курыкмарий-влак нунылан

лўмын йўдйымал велне, э‰ер вес могырышто, «колошо стелым» шогалтеныт. Э‰ер гоч пасмам пыштеныт да тудым «колошо квер» маныныт (Ончо: Яковлев Г. Религиозные обряды черемис. Казань, 1887. 72 с.). Кызытат эрвелмарий-влак шўгар кўнчышыштла, «вўд корным»

руалыт.

Нине она верлаштат сверхъестественный тўнян чо‰алтме тептер шотшым вашлийына. Тыште юзо тўнян модельжым ыштымым ужаш лиеш. А молан тидыже кугезына-влаклан кўлын? Тоштые‰ын шонымыжо почеш, онаверла гоч юзо тўня дене кыл ышталтын. Тидлан кєра нуно шке тыланымыштым йодын да шуктен кертыныт, манын шоненыт. Тиде кыл гоч кўшыл кава тўня перкем йодын, кугу лектыш лиеш манын, ўшанен иленыт.

Вучымо нимучашдыме перке – юмын тўвє (тичмаш) алал – кумалтыш мутлаште кўшыл кава тўтыра коклаште, почылтдымо чарша вес могырно улшо тошто марийлан пуымо діўліт семын умылалтын. (Ончо: Марий кумалтыш мут. 88 с.). Лончымо фрагмент почеш, чыла

тиде поянлыкым Юмо лым лийде ыштымыж дене поген ситарен. Ме тыште тачысе кече марте аралалт коддымо ожныгодсо ала-могай

мифологический сюжет улмо нерген ойлен кертына. Кугезына-влаклан тудо палыме лийын, а кызыт тидын нерген ойым кумалтыш мутышто веле вашлийына. Шарнымаш – уш-акылыште саклалт кодшо тўнясўрет. Тиде мифологический сюжетым тоштые‰ тўп чын семын умылен да тудлан ўшанен илен. Тиде ой почеш, марий е‰ Юмо деч тудын ыштыш лектышыжын перкелыкшым йодын кумалын.

Перке – паша лектышын духовный йыжы‰же. Тидлан кєра йодмашат ойыш сынаныш савырна. Вес семынже каласаш гын, тоштые‰ Юмын алалжым (благодатьшым) кумал йодын. Тидын шотышто кумалтыш вольыкын чонжо, йєре-варан пушыжо, ший сортан ўпшыжє, она апан шикшыже – уло эртарыме сомылын шўлыш могыржо семын умылалтын. Икманаш, кумалме йўла айдеме ден Юмо кокласе кылым духовный кыл семын ончен. Калык Юмылан шўлыш сынан карыжым (даньым) темлен гын,

Юмо нунылан тыгаяк шотан перкем колтен. Тыгодым тўняште иктєрлык огеш пужло, шоненыт. Молан манаш гын, тўнян тичмашлыкше огеш пужло. Вет тыгодым улыжат нуно верышт дене веле вашталтыт: кўшыл тўтыра ўлыкє вола – ўлыл тўтыра кўшкє кўза. (Ончо: Марий кумалтыш мут. 11.).

Кумалтыш ойыш (идеальный), шіўлі (призрачный) тўня кєргыштє эртаралтме семын умылалтын. Садланак тудым тўтыра, шикш, пуш тўня семын умылымым кумалтыш мутлаште шуко вере вашлийына. Тыгодым, она шомаклам лончылышыла, чўчкыдын тыгай шотан

ойсавыртышат верештеш: «Юмын тўтырам (пушым) ўлыкє волтен, мланде тўтырам (пушым) лишке конден, кум тўрлє тўтыра (пуш) коклаште кучен-кучыдымо тўрлє кугу перкем пуэн шого!» (Ончо: Марий кумалтыш мут. 14, 21 с.). Садланак Юмылан пуымо йўла кўшыл ден ўлыл да тыгак мўндыр тўтыра-влакын ик верыште – кўсотышто кумалтыш эртарыме годым ваш ушнымышт семын онченыт. (Ончо: Марий кумалтыш мут. 14, 21с.). Кўшыл ден ўлыл тўтыра вертикальный тўняумылымо дене, мўндыр тўтыра тўням горизонтально шеледыме дене кылдалтыныт. Тыгеже, ме тыште йо‰ым кум висыш дене ончымо шотым ужын кертына.

Нунын вашлийме точкышт кумалтыш годым кўсото кєргыштє – она верыште шке сынжым тўрыснек палемда. Тидланак кєра кумалтыш годым йодмо оят Юмо деке шуаш шке корныжым муэш, манын ўшаненыт. Икманаш, чимарий тынын ўшанымаш негызше мланде пашае‰ын религиозный ончалтышыж дене кылдалтын да нунын акрет годсо мифологический тўняумылымашышт дене пе‰гыдемдалт шога.

Ю. КАЛИЕВ.