Август тылзе марлаже кузе лиеш

Август тылзе марлаже кузе лиеш

Акрет Римыште август ондак «секстилий» (лат. Sextilis - кудымшо) манылтын да идалыкын кудымшо тылзыже лийын. Эн ончыч «секстилий» манме тылзыште 29 кече веле улмаш. Но Юлий Цезарь кўштымє дене эртарыме реформа годым (мемнан эра деч ончыч 45 ийыште) тылзышке эше кок кечым ешарыме. Тылзылан Октавиан Август император лўмеш «август» лўмым мемнан эра деч ончыч 8 ийыште пуымо. Марлаш кусараш гын, «август» (лат. – augustus) шомак «юмо сынан», «юмын» але «кўдыратле» лиеш. Август тиде тылзым арам огыл йєратен – тудын се‰ымашыже-влакын утларак ужашыже лач тиде тылзылан логалын. Мутлан, август тылзыште (мемнан эра деч ончыч 30 ийыште) тудо моткоч поян Египетым се‰ен налын.

Арабла август Сумбале (Сириус шўдырын арабла лўмжє) манылтеш, украинла – серпень, поялкла – sierpien, чехла – srpen («серп» - сорла мут гыч), белорусла – жнівень («жать» - тўредаш мут гыч), хорватла – kolovoz («колесо» - орва да «воз» - шупшыкташ мутла гыч), литвала – rugpjutis (уржам тўредмаш). А ирландец-влак августым Луг юмышт лўмеш An Lunasa маныт. Луг, марий йўла дене та‰астараш гын, Кугураклан, Кугые‰лан, Мер Юмылан лишыл улеш. Ожсо руш календарьыште август «зарев» (эр ўжара волгалтме годым йўштє лиймылан кєра) але «серпень» (сорла) манылтын. Тыгак тылзын моло лўмжє-влакат лийыныт: «густоед», «разносол», «хлебосол», «жнивень», «припасиха-собериха», «венец лета», «ленорост», «межняк».

Марий-влак августым Угинде кочмо тылзе, Спас тылзе, Шыже ага тылзе, У шурно (кинде) тылзе, Уржа ўдымє тылзе, Агарман маныныт.

Угинде кочмо тылзе ден У шурно (кинде) тылзе лўм-влакым иктышке ушаш да Угинде тылзе манаш лиеш.

Спас тылзе шомак руш влиянийлан кєра шочын. Вет руш-влак августышто кум Спасым палемдат: Мўй Спас (вес лўмжє-влак - Вўд Спас, Нєрє Спас) - Мўкш Ильян (14 август), Олма Спас - Саска Ильян (19 август) да Кинде Спас (Пўкш Спас, Изи Спас, Вынер Спас) - Кинде Ильян (29 август).

Шыже ага тылзе ден Уржа ўдымє тылзе шомак-влак августышто могай пашам ыштымым рашемдат. Ожно марий-влак, тў‰ шотышто, уржам ўденыт. Тудым июль мучаште тўредаш тў‰алыныт да августышто тўред пытареныт. Тылеч вара шыже ага паша тў‰алын – пасум куралыныт да кокияшым ўденыт.

Агарман шомак ага мут гычын лектын. Кокымшо урман шомакше марий йылмыште йўла, шот манмым ончыкта (рушлаш кусараш гын, «обычай», «привычка», «порядок»; «обычный образ действия» лиеш). Икманаш агарман ага пашам ыштыме жап лиеш. Но урман мут шотышто чыла раш огыл. «Урман» мутым татар йылме гыч кусарена гын, чодыра лиеш. Тугеже «агарман» («ага»+«урман» - пасу ден чодыра) шомак ага пашам веле огыл, чодырашке емыж погаш коштмымат ончыкта. Вет август тылзыште марий-влак чодырашке э‰ыжым да моло емыжым погаш коштыныт. Руш калык календарьыштат 17 август (Авдотья Малинуха кече) Э‰ыжым погымо кечылан шотлалтеш.

Вес могырчын тенгриан йўлам (булгар да чуваш, тыгак татар-влакын акрет йўлашт) шымлыше историй наука доктор Дамир Шарафутдиновын материалыштыже «агарман» нерген о‰ай серыш уло: «...В данной связи интерес представляет «Урман ќыены» (Джиен леса), другое название которого «Урман ќигн» (Запрягать лес). Н. Бурганова (О системе народного праздника Джиен у казанских татар (исследование и приложение) // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. – Казань, 1982..) происхождение этого Джиена связывала с обрядом в честь ожидаемого урожая. Она исходила из того факта, что в марийском языке «урман» первоначально означал «обычай, обряд»,

«ага-урман» — «божество, охраняющее посевы», «агарман» - «мольбище»... Икманаш, кугезына-влак шурным куштышо да аралыше юмым

Агарман манын кертыныт.

Одыла август аран толэзь – тўредме тылзе, сизьыл толэзь – шыже тылзе, гудыри кошкон – кўдырчє эрта лиеш; эрзяла – сёра урядма ков – шурным погымо тылзе; комила – чарла тєлысь – сорла тылзе; финла – elokuu – илыш тылзе але кинде тылзе (финла «elo» шомак киндым, шурным да илышым ончыкта, юж (финла – ilma) шомакат тиде мутлан лишыл, тидлан кєра марий «иле», «илыш» мутат ожно шукырак значениян лийын манын кертына, Ильян юмын лўмжат иканаште илыш, кинде да кава дене кылдалтын, руш-влакат Макошь – Илыш Шочын Ава юмыштым тыгак Жива маныныт, а шурным - жито); мансила – вортур ээтпос – чодыра ер тылзе; ненецла – яв халы ирий – яв (омуль) кол тылзе, пилю ирий – пормо тылзе, ненянг ирий – шы‰а тылзе; саамла – поаррьк манн - пўчє кулапа‰ме тылзе.

Эсен ЭЛАЙ.