24 сентябрь гыч 30 сентябрь мартелан калык календарь

24 сентябрь гыч 30 сентябрь мартелан калык календарь

Кече арня мучко ™дыр тўшкашўдырыштє лиеш, 25 сентябрь – тичмаш тылзе.

24 сентябрь – Кокияшым тергыме кече. Тиде кечын пасушто кокияшым тергыман. Кокияшым тергыме годым Покшым кува ден Покшым кугызам жаплыман – кокияш уржалан кушкаш лач нуно йєным ыштат.

Пура кече. Тиде кечын пурам йўман. Шке ыштыме сурамат йўаш сулык огыл.

Шыжым кумшо вашлиймаш (икымшыже Саска Ильян кечын - 19 августышто, кокымшыжо Вольык Ильян кечын - 21 сентябрьыште).

Ковыштам руымо кече (ик ой почеш, утларак шарлыше ой почеш, тудым Маска пайрем кечын - 27 сентябрьыште руаш тў‰алман). Ковыштам лукмо да тушечын тўрлє кочкышым ыштыме жап тиде кече гыч кок арня шуйна. Пашам ўдырамаш-влаклан пырля погынен шытыман.

25 сентябрь – Кишке шылме кече. Тиде кечын кишке-влак телылан мланде йымаке шылыт.

Сонарыш лекме кече. Тиде кечын мера‰ым кучен кертат гын, моло пашаштат пиал шыргыжеш. Но мера‰ым поктен кучыман. Палемден кодыман, чын сонарзе нигунамат «сонарлаш каем» ок ман, «кожлам кошташ каем» манеш. Тыге тудо ир янлыкым ондала.

26 сентябрь – Вож кылмыме кече. Тиде кече гыч мландыште нимо ок куш – кушкыл вож кылма. Тидлан кєра тиде кечылан пакчасаскам луктын пытараш тыршыман.

27 сентябрь – Маска пайрем. Тиде кечын маска телылан малаш верым ямдылаш тў‰алеш. Ожно Маска пайрем марий калыкын ик эн кугу пайремже лийын.

Маска Чодыра Онын (Пелашыже – Чодыра Ава) посна сынже. Но кызыт чодыра озалан утларакшым таргылтышым (эрвел марий-влак шўрале маныт) шотлат. Икманаш, Чодыра Он ден таргылтышым калык ойырен ок мошто. Но Чодыра Он чодырам эскерыше пўртўс вий улеш гын, таргылтышыш лўмым пуыде тойымо але чодыраш кудалтен кодымо аза-влак савырнат. Нуно айдеме сатыш огыт пуро да «янлыкыш савырнат». Такшым таргылтыш-влакым Чодыра Онын полышкалышыже-влаклан шотлаш лиеш. Очыни, лач тидлан кєра нуным пулаштараш тў‰алыныт.

Тиде кечын чодыраш кошташ ок лий. Молан манаш гын, маска шкаланже вынемым ямдыла, Чодыра Он шке кугыжанышыжым ончен коштеш – нунылан пулаштараш ок лий. Чодыраш мийыше-влак ўмбаке виклан але пире-влак кержалтыт да йолашыштым кушкедыт, але таргылтыш-влак чыгылтен орландараш тў‰алыт. Овда-влакат осалым ыштен кертыт.

Ковышта кече. Тиде кечын ковыштам руаш да шинчалташ тў‰алман. Ковышта пайрем кок арня шуйна.

Тиде кечын чын шыже толеш, сандене нимогай у пашам тў‰алаш ок лий.

28 сентябрь – Кайыккомбо кече. Тиде кече гыч кайыккомбо-влак шокшо элыш чо‰ештен каяш тў‰алыт.

Комбо кече. Тиде кече гыч ашныме комбо-влакым шўшкылаш тў‰алаш лиеш. Но тидын деч ончыч вўта озам ке‰еж гоч комбо-влакым аралымыжлан тауштыман да вуеш налаш огыл йодман.

Калык ой почеш, комбо-влакым Вўд Он арала. Вўд Онлан тыгак Йомше‰ер лишыл улеш. Но Вўд Он утларак э‰ер да ерла дене кылдалтын гын, Йомше‰ер – памаш да мланде йымалсе вўд дене. Юат (Кава Юмо, ожно ю ден юж мут-влак кава мутын синонимже лийыныт) вўд дене чак кылдалтын. Вет вўд пуш семын кавашке нєлтеш, тушто пыл семын иеш да йўр семын мландышке возеш. Йўр мландышке шы‰а да э‰ерлаште вўдым артара. Посна мутым мланде йымалсе вўд нерген каласыман. Кугезына-влак мланде йымачын шолын лекше памаш вўдым юзо виянлан шотленыт. Юзо мутшо кава дене кылдалтмыжым ончыкта, вет юзо мут ю виян – кава виян улмым ончыкта.

Марий калык Ош комбым (але Ош лудым) шкенжын кугезыжлан шотла. Арам огыл пўчкедыш-влак утларакшым комбыш савырнен коштыт – вийым кугезына деч налаш тыршат. Тыгай уда пашалан ыштымаш кугу сулык. Кугезына – Ош комбо деч юзо вийым поро пашалан але нелын черланыме годым гына йодман.

Марий-влак тиде кече деч вара ер воктене комбым пуэн пытартыш кумалтышым эртарат. Тыгай кумалтыш Кугу Юмылан ош лудо дене витлымаш (кумалмаш) але Мланде йыр манылтеш. Тиде кумалтыш ик эн кугу кумалтышлан шотлалтеш.

Ожсо йўла руш-влак коклаштат аралалт кодын. Нунат тиде кечын эн сай комбыжым вўд воктене пуат, но Юмылан огыл, а Вўд Онлан (водянойлан). Икманаш, йўлашт араралт кодын, но значенийже мондалтын. Вўд воктене Юмылан пуымаш Вўд Онлан пуымашыш савырнен.

Реве кече. Тиде кечын пытартыш ревым лукман.

Комбо пел йолжым нєлта гын, йўштє лиеш, вўдыштє поча‰еш гын – лывырта, нержым шулдыр йымакыже шылта гын – теле эр толеш.

Кайыккомбо-влак шокшо элышке кўшыч чо‰ештат гын – шошым вўд кугун ташла, ўлыч чо‰ештат гын, вўд шагал лиеш. Кайыккомбо-влак чо‰ештымышт годым чўчкыдын мландыш волат да кужду жап канат гын, шыже кукшо да леве лиеш. Шырчык-влак шокшо элыш огыт вашке гын, шыже чевер лиеш.

29 сентябрь - Кайык лу кече. Тиде кечын иктаж кайыкым кучыман да лужо дене теле могай лийшашым рашемдыман. Сузын але кайыклудын луыштышт коя мыняре шуко, теле тунаре йўштє лиеш.

Тиде кече леве да кукшо гын, теле вараш толеш да леве лиеш. Тиде кечын кўдырчє кўдырта гын, телым лум шагал лиеш.

30 сентябрь – ™дырамаш кече. Тиде кечын ўдырамаш-влакым саламлыман. Нунылан тиде эрдене, ешыште экшык ынже лий манын, изишак шортман, лишыл е‰ышт верч тургыжланыман. Тылеч вара пайрем сийым погыман.

Тиде кече шукыж годым ояр да чевер лиеш.

Турня-влак шокшо элышке лач тиде кечын чо‰ештен каят гын, Мланде кылмыме кечылан (Угинде пайрем – 14 октябрь) лум возеш.

Эсен ЭЛАЙ.