2019 ийлан эрвел марийын юмыӱйла кечыже-влак

2019 ийлан эрвел марийын юмыйӱла кечыже-влак

У ий/Январь

1 - У ий (Григориан календарь почеш)

3 - Мланде Кече деке эн чот лишемме жап (перигелий)

3-11 - Шорыкйол (Григориан календарь почеш эртарыме Шочйол)

19 - Вӱд модмо кече

Тичмаш тылзе - 2 у ий/январь

У тылзе - 6 январь

Тичмаш тылзе - 21 у ий/январь

Пургыж/ Февраль

4 - Пел теле кече. Теле Илян - теле рӱдӧ.

6 - Пелгинде кече

10 - Кудерт кече. Кудо ӧртым – Кудо Ава ден Кудо Ачам жаплыме кече

12 - Коҥга пазар. Леве кече

У тылзе - 4 пургыж/февраль

Тичмаш тылзе – 19 пургыж/февраль

Шошо/Март

4-10 март - Ӱярня

14 - Шошым ӱжмӧ, лум юзо вийым налме кече

20 - Шошым кече ден йӱд иктӧр лийме жап

21 - Угече (ожсо Кугече). Юмо волымо кече. Тиде кечын мландышке, шулдыран ош имньыжым кушкыжын, Мер Юмо вола. Шӱдыр ончен, шошо тӱҥалтыш. Маска кынелеш. Марий йўлалан лишыл зороастрийский календарь почеш, Шоҥшо идалыкым Лань идалык (Чыным рашемдыше идалык) вашталта

У тылзе - 6 шошо/март

Тичмаш тылзе - 21 шошо/март

Вӱдшор/Апрель

7 - Тер кудалтыме кече

16 – Вӱд Он кынелме кече

11-18 – Изи Лышташ кумалтыш. Изи Агавайрем

22 – Йомшеҥерым жаплыме кече

22-28 - Кугече арня (кызыт палемден тунемме почеш)

23 - Пел кон кече

24 - Тоштымарий кон кече. Кечыла вӱргече

25 - Сорта кече.

25 - Шошо Илян кече. Шошо рӱдӧ. Шошым пайрем

26 - Кугу кон кече

26 - Марий талешке кече

28 - Кумалтыш кече. Шелык кумалтыш

29 - Юмо кӱзымӧ кече

У тылзе - 5 вӱдшор/апрель

Тичмаш тылзе - 19 вӱдшор/апрель

Ага/Май

1- Илыш Шочын Авам, Юмын Авам да Юмынӱдырым жаплыме кече

3 - Мер Юмо ден Кугыеҥым жаплыме кече

3 - Кугече кугарня

6 - Йогор кече, кӱтӱ лекме кече

8 - Йӱрым йодмо кече

15 - Шӱшпык кече

22 - Имне ончышо-влакын кечышт. Шошо Миколо. Шошо кечым Кеҥеж кече вашталта.

У тылзе - 5 ага/май

Тичмаш тылзе - 19 ага/май

Кӱсӧ/Июнь

1 - Шурнывече Серлагыш

12 - Семык

14 - Лышташ кугарня

6-16 – Кугу Лышташ кумалтыш. Кугу Агавайрем

16 - Йӱр пучымыш

17 - Мланде шочмо кече

21 - Кӱсӧ - эн кӱчык йўд. Шӱдыр ончен, кеҥеж тӱҥалтыш. Маска вийым налме жап

У тылзе - 3 кӱсӧ/июнь

Тичмаш тылзе - 17 кӱсӧ/июнь

Шырка/Июль

5 - Мланде Ош Кече деч эн чот торлымо кече (афелий)

8-16 июль - Кӱсӧ кумалтыш

8 - Кӱсӧ кумалтыш, кид пыштыме кече

17-31 - Керемет кумалтыш

27 - Илян кугарня

У тылзе - 2 шырка/июль

Тичмаш тылзе - 17 шырка/июль

У шурно/Август

2 - Илян кече. Кеҥеж Илян - кеҥеж рӱдӧ

14 - Мӱкш Илян кече

19 - Саска Илян кече

У тылзе - 1 август.

Тичмаш тылзе - 15 у шурно/август

У тылзе - 30 у шурно/август

Идым/Сентябрь

5-13 - Шыже кумалтыш. Покшым кува ден Покшым кугызалан пелештымаш

14 - Вӱд йӱкшымӧ кече, Кайыквусо Илян кече

14-27 - Тиште (Насыл) Керемет кумалтыш

14 идым/сентябрь – 14 сес/октябрь – Вӱредышым чӱктымӧ жап.

21 - Вольык Илян кече.

23 - Пызле кече. Шӱдыр ончен, шыже тӱҥалтыш. Маска малаш возаш ямдылалтеш

27 - Маска пайрем. Тиде кечын Чодыра оза кайык ден янлык-влакым йырже чумыра да каҥашымашым эртара, сандене чодыраш кошташ ок лий

29 идым/сентябрь - 13 сес/октябрь марте шуйна - Мланде йыр. Кугу Юмылан ош лудым витнен кумалмаш

Тичмаш тылзе - 14 идым/сентябрь

У тылзе - 28 идым/сентябрь

Сес/Октябрь

12 - Тоштыеҥым уштымо кече. Сонарзе кече

14 - Мланде кылмыме кече, Угинде (У пучымыш)

17 - Таргылтыш кече - тиде кечын таргылтыш-влак чодыраште пытартыш кече коштыт да моткоч орадыланат. Сандене чодыраш коштман огыл - лӱдыкшӧ.

30 - Орвам кудалтыме кече.

Тичмаш тылзе - 14 сес/октябрь

У тылзе - 28 сес/октябрь

Йӱштӧ/Ноябрь

1 - Шурмаҥше кече. Шыже Илян - шыже рӱдӧ

12 - Ӱдыр кече

Тичмаш тылзе - 12 йӱштӧ/ноябрь

У тылзе - 26 йӱштӧ/ноябрь

Теле (Шорыкйол)/Декабрь

4 декабрь - Теле (Йӱштӧ кугыза ден Йӱштӧ кува) толмо кече.

5-8 - Теле Кӱсӧ кумалтыш

21 - Теле Кӱсӧ

22 - Кече пижме кече. 25 теле марте эн кужу йӱд-влак шогат.

25 - Шочйол. Шӱдыр ончен, У ий - У Йол шочеш. Маска вес ӧрдыжшӧ дене савырнен возеш - кече кужемаш тӱҥалеш.

26 - Пучымыш кочмо кече, Шочйол арня пура.

26 теле - 3 у ий Шочйол арня.

Тичмаш тылзе - 12 теле (шорыкйол)/декабрь

У тылзе - 26 теле (шорыкйол)/декабрь

Пагалыме лудшына-влак, 2019 ийлан эрвел марийын юмыйӱла кечыже-влак календарь дене палдарена. Но юмыйӱла кече-влак радам нерген икмыняр мутым возен кодыде ок лий. Ондак тендам тылзе лӱм-влак ӧрыктарен кертыт. Нуным, Марий Элысе тылзе лӱм-влак семын, ала-кушеч кава гыч огыл, а тошто марий тылзе лӱм-влак кокла гыч ойырен налме. Тыште филологий наука кандидат, профессор Иван Степанович Галкинын «Народные названия месяцев в марийском языке» (Вопросы марийской ономастики. Вып. VIII. – Йошкар-Ола, 1993. – С. 3-30) пашажлан эҥертыме. Икманаш, марий калык тылзе-влаклан лӱм-влакым ожнак пуэн лийын. Но Марий Элыште тылзе лӱм-влак уло ўмбачын у лӱм-влакым шонен луктыныт. Тидлан, Иван Степанович Галкин семынак, ӧраш веле кодеш. Коклан тылзе лӱм-влакым верышт дене вашталтеныт. Мутлан, ожно марий-влак декабрьым Шорыкйол тылзе маныныт гын, Марий Элыште январьлан тиде лӱмым пуэныт. Но вет Шорыкйол, рашрак лияш гын – Шочйол, кече кужемаш тўҥалме дене кылдалтше пайрем, а тудет 25 декабрь гыч кужемаш тўҥалеш.

Лудшо-влакым тыгак Шочйол ден Шорыкйол пайрем-влак ӧрыктарен кертыт. Чыланат палат – тудо кече кужемаш тӱҥалмеке пурышаш, туге гынат яллаште садак У ий деч вара пайремлаш тӱҥалыт. Калык, кузе тунемын, туге ышта. XX курымысо семын пайремлаш тунемше-влаклан Шорыкйолым кодымо. Кӧ Шорыкйолым астрономий да игече дене келшен палемда – Шочйолым пуртымо. Шочйол – Шорыкйолын ожсо, чын лӱмжӧ, да у идалык шочмым, кече кужемаш тӱҥалмым ончыкта.

Угече - шошым кече ден йўд иктӧр лийме жап дене кылдалтше кече. Чын лияш гын, Угече ден Кугече ик пайремак улыт. Но руш православный йӱлан влиянийжылан кӧра Кугечым палемдыме жапат изишак куснен. 2019 ийыште, астрономий дене келшышын, Кугече – Сорта кече 21 мартыштак лийшаш. Ожно шошым кече ден йўд иктӧр лийме жап ден тичмаш тылзе ик кечыште але кече почела лийыныт гын, Кугечым палемдаш эн сай жаплан шотлалтын. Кугезына-влак тыгай кечым ятыр ий дене вученыт да кугу событийлан шотленыт. Но кызыт тиде мондалтын, сандене, тыглай калыкын ойжым колыштын, Кугечым 25 апрельыш кусарыме. Но кумылан-влак тудым 21 мартыштат палемден кертыт. Вет кок тӱня кокласе омса лач тиде кечын почылтеш да мемнан деке унала кугезына-влак толыт. Календарьым астрономий дене келыштарымаш паша эше мучаш марте шукталтын огыл. Ятыр карт тудым тӧрлымӧ верч улеш. Юмо полша гын, у 2019 ийыште ме пырля чумыргена да тиде пашам мучаш марте шуктена.

Эсен Элай, Эрвел марий мушан.