Куштылго огыл илыш пӱрымаш

Куштылго огыл илыш пӱрымаш

Илыш ик гана пуалтеш, да тудо кажне еҥын тӱрлӧ

Ик марий такмакыште тыге муралтеш: «Пуйыршыжо пуйырен, суксо серен, шочшет-влак дене пырля иле манылден…». Тиде тыгак лийшаш. Кажне еҥлан шке шочшыжо шерге да лишыл улеш. Кызыт Япа кокай Тынбай ялыште Ирина ӱдыржӧ дене ила да 90 ияш лӱмгечыжым вашлияш ямдылалтеш.

1930 ий 20 июньышто Янсуло ден Умурбайын икымше икшывышт шочын. Тудлан Янипа лўмым возыктеныт, но шке коклаштышт ӱдырыштым эркандарен Япа маныныт. 1938 ийыште Лиза, 1941 ийыште Лида шочыныт. Но ӱдыр-влаклан ачан порылыкшым ужын кушкаш пӱрен огыл улмаш. Сар тӱҥалмын вес ийжылан Умурбай ачашт сарыш каен. Япа кокай тиде жапым теҥгечсе кече гай шарна. Ачажым ужатыме нерген тыге ойла: «Ӱдырем, сайын тунем, мый ом тол дыр манын, ачам тупем гыч вӱчкалтыш. Авам, шӱжарем-влак дене чеверласыш.

Авамлан икшыве-влакым сайын ончаш кӱштыш да сурт гыч лектын кайыш. А мый, магырен-магырен, чарайолын ачай почеш куржынам. Аванат Уфа станцийыш ачанам ужаташ кайыш, ныл кече гыч иже пӧртыльӧ. Ала чонжо шижын, ала-мо… Чынак, кум тылзе гыч ачанан сареш колымыж нерген серыш тольо. Тидыже эн шучко лийын. Но Янсуло авана ӱшаным

йомдарен огыл, кужу жап ачанан омсам почын пурымыжым вучен илен. Ала чыла тиде йоҥылыш манын шоненна. Сар пытыме жапыште Лиза шӱжарем 7 ияш, Лида шӱжарем 5 ияш лийыныт, а мыланем 15 ий темын. Сар жапыште мом гына чыташ пернен огыл - шарналташ лӱдат. Кочкаш уке, чияш начар. 12 – 13 ияш-влак пасушто кугыеҥ-влак дене тӧр пашам

ыштенна, 15 ияш улмем годым имне олмеш ӱшкыжым кычкен коштынам, кугем шумекем, имне поро йолташем лийын. Чыла паша имне дене шукталтын. Шижынам, авамлан чот йӧсӧ лийын, садлан кертмем семын полшаш тыршенам. Мемнам, кум ӱдырым, тудо шкетынак йол ӱмбаке шогалтыш».

Япа кокай школышто кум ият пеле гына тунемын, илыш начар лиймылан кӧра, аваже тунеммашым кудалташ йодын. Туныктышо-влак икмыняр гана налашат толыныт, вет, Япа кокайын шарнымыж почеш, тудо пеш сайын тунемын да тунеммыже чот шуктен, но авалан полыш кид кӱлын, школыш уэш колтен огыл. Япа кокай торфым лукмаштат, Яман-Елгаште - чодыра руымаштат пашам ыштен. Пашадарлан пуымо окса дене икымше гана ялукым налын пидмыжым ик эн куанле кечылан шотла.

Мотор, пашалан кызу, кужу ӱпан, яндар йӱкшӧ дене мураш йӧратыше Япа кокай ятыр рвезын чонжым тарватен докан. Но таҥже ӱшанле огыл улмаш. Япа кокай уже икшывым вучен, но келшыме таҥже весе деке каен. «Ава шўм икшыве пелен», - ойлат калыкыште, да чын лийыт.

Кокам, йӧсӧ лийын гынат, вуйым сакен огыл. Тыге 22 ияш ӱдыр ава лийын. Данил эргыже тудо жапыште аван куанже лийын, а Янсуло аваже - эҥертышыже. 1960-шо ийыште Курмузак рвезе Володя Яркиев дене ушнат, шке суртыштышт илаш тӱҥалыт. Нунын Ирина ӱдырышт ден Эдик эргышт шочыт. Япа кокай Ленин лӱмеш колхозышто пенсийыш лекмешкыже тыршен. Ятыр ий фермыште шорыкым ончен. Пашам ыштыме жапше нерген тыгерак шарнен ойлыш: «Колхоз кушко колтен, пашам тушто ӧрканыде, тыршен ышталтын. Ик ий 100 шорыклан 150 пачам налынам. Уфа олашке выставкыш миен коштмем ушешем чот кодын. Индеш ий почела, пашам сайын ыштымемлан, колхоз посна премий дене палемден».

Пашам ыштыме жапыштыже правлений, суд, ўдырамаш совет член лийын. Пенсийыш кайымыж годым «Ветеран труда» знак дене палемдалтын. Суртыштыштат вӱта тич вольыкышт лийын.

«Пӱрымаш деч от утло маш, - ойла мыйын героем, - Пелашем дене еш илышна ыш воране. Мыйым кид дене шуаш, аракам йӱаш тӱҥале. Пашам пилорамыште ыштыш. Чытен кертде, мый тудым сурт гыч пастырен луктым. Ту жапыште ӱдыремлан 6 ий, Эдик эргымлан 3 ий веле темын ыле. Данил сомыллан полшаш йӧрышо лийын. Янсуло авам семынак кум икшывым шкетынак йол ӱмбак шогалташ перныш. Данил эргым Уфаште баянистлан тунем тольо, Чорай СДК-ште пашам ышташ тӱҥале. Но куан ден ойго пырля коштыт улмаш. Вуеш шушо

эргымым кырен пуштыч. Тиде жапым кузе илен лектынам? Шкат ом пале. Ирина ӱдырем ден Эдик эргым веле вийым ешареныт, шонем. 14 ий гыч марием адак мєнгеш портыльє, икшывем-влакын ачашт манын, адак пуртышым. Ӱмыржо кужуак ыш лий, тудымат мыланемак поген пышташ пӱрен улмаш. Эдик эргымат 38 ияшак илыш гыч кайыш - чер се‰ыш.

Теве тыгай неле пӱрымашым илен, 90 ийышкат шуынам. Тау Ирина ўдыремлан, тыге аважым ончымылан», - мутшым кошартыш Япа кокай. Сарын шучкылыкшым ужын кушшо да илыш-корнын тӱрлӧ йыжыҥжым илен лекше Янипа Умурбаевна 2002 ий гыч Ирина ӱдыржӧ дене ила. Ирина 1985 ийыште еш пыжашым Тынбай ялыште муын,

Миша Якушевлан марлан лектын. Эдик шольыжо колымеке, аважым шке декышт конденыт. Чер дене ойлен мошташ ок лий, Миша веҥыжат рвезынек илыш гыч кайыш. Но Япа кокай тиде ойгымат илен лекташ вийым муо. Южгунам марий сем почеш йєратыме марла такмакшым муралтен колтат, шинчавӱдшӧ лектеш. Очыни, тиде ончычсо йӧсӧ илыш ден куанле тат-влакым шарныктыше шинчавӱд.

Кызыт Япа кокайым кум уныкаже да вич кугезе уныкаже куандарат. Оҥыштыжо медаль-влак чолгыжыт. Уш-акылже кызытат пӱсӧ, газетым лудаш йӧрата, ожсо илышым киносо сӱрет семын каласкален кертеш.

Н. МИНАЕВА, Тынбай ял.