Илыш пӱрымаш

Илыш пӱрымаш

Тиде шарнымашым Маня ковай деч 2016 ий 30 октябрьыште возымо улмаш. Тӱрлӧ амаллан кӧра шарнымашыжым жапыштыже газетеш савыктен шым керт. Садлан, вараш кодын возымемлан, ковайын лишыл родо-шочшышт-влак ончылно титакан улмем каласынем да вуеш налаш огыл йодам. Тек тиде возымем Маня ковайым порын шарналташ эше ик амал лиеш да илыш пӱрымашын могай-гынат лончыжым умылаш полша.

«Мый, Тимуркаева Маня Апкадировна, документ почеш 1925 ий 13 январьыште шочшо улам. Чынжым гын 1924 ий сентябрьыштак шочынам. Мыйын ачам, Апканиев Апкадер, 1894 ийыште Тӧҥгакеш шочын. Авам (Начук) дене пырля ныл икшывым онченыт.

Ачам ден Аптылчак изаже пырля вашпӧртым ыштен улытат, ик сурт-оралтым пырля кученыт. Колхоз-влакым ышташ тӱҥалмеке, тушко эн ончыч пуреныт. Имньыштым, тӱрлӧ вольыкыштым да молотилкыштым сдатленыт. Туге гынат, нуным кулак радамыш пуртеныт да раскулачитленыт. Ик пӧртшым школлан пуэныт, весыжым Пӧкленде ялыш правленийлан намиен шынденыт (тошто сурт олмына кызыт Абдулгаков Зоринын суртшо деч ӱлнырак, «Йыван олмо» маныт). Мемнан ешым икшыве-влак дене пырля раскулачитленыт, икманаш, репрессийыш чыланат логалынна. Кочам ден ковам гына чара сурт олмеш кодыныт. Тылеч вара кугурак Абдулгак эргышт шоҥго-влакым шкеж деке илаш налын.

1995 ийыште РФ ФСБ управлений раскулачений шотышто мыланна тыгай справкым пуо.

«СПРАВКА

По материалам архивного уголовного дела, Апкалиев Апкадер Апкалиевич, 1895 г. р., уроженец и житель дер. Иликово Мишкинского района БАССР, 14 сентября 1931 г. постановлением ПП ОГПУ БАССР был приговорён к заключению в концлагерь сроком на 5 лет без конфискации имущества.

До революции Апкалиев А. А. в своём х-ве имел: домов – 2; амбаров – 4; лошадей – 3; подросток – 1; коров – 2; мелк. скота – 15 голов; пчёл – 15 ульев; молотилка – 1.

После революции: домов – 2; амбаров – 4; лошадей – 3; подросток – 1; коров – 2; мелк. скота – 15 голов; пчёл – 15 ульев; молотилка – 1.

Состав семьи: жена – Начук, 35 лет; сын – Апляхай; дочери – Маня (7 лет), Ная (4 года), Таня (2 года).

Зам. министра безопасности Э. А. Нигамедзянов».

Мемнам Инзер вӱд воктеке спецпоселенийыш - Капкалык посёлкыш наҥгайышт. Ачанам, черланымекыже, мемнан деке Капкалыкыш кусарышт. Но шуко ыш иле, вашке черланен колыш. Ик жап гыч йӧршын тулыкеш кодна – ала-могай осал чонан еҥ-влак аванам каван воктене пуштын коденыт. Тудым телым шудылан мийыше-влак, лум йымачын койшо мыжер урвалтыжым ужынытат, муын конденыт. Тыге авана денат чеверласенна. Тылеч вара Йыгынатий павай (Лепешканын) аважын акажлан Ардашыш язум серен колтен. Ик жап гыч Айдар курскай (Шуматбаев Айдар), шкенжын имньыжым ужаленат, саде оксаж дене мемнам налаш миен. Ме тунам Капкалыкыште Раевка гыч улшо Пайназ павай дене иленна. Айдар коча ден Эвытай (Ардаш да Лепешкан яллаште иленыт) шошым, имньым терыш кычкен, Нуриман районыш миеныт. Имне ден терым станцийыш кодымеке, спецпоселений марте поезд дене каеныт. Нунын толын шумышт деч ончыч изи шӱжарна-влак – Ная ден Таня - шужен колышт. Ачана ден авана колымеке, мыланна кочкаш паёкым пуэн огытыл. Изам больницаште кийымыж годым мылам кинде курикам луктын пукша ыле. Эрдене столовыйыш миенна. Тушто мемнам кунам пукшеныт, кунам – уке.

Айдар коча миен шуо да мемнам ончале: Аплякай пеш начар улеш, йол ӱмбалне пыкше гына шога. Туге гынат, начальник-влак дене конторышто документ-влакым ыштен пытарымешке, когыньнамат воктенже кондыштарыш. Кагаз пашам пытарымеке, мемнам Йыгынатий павай ужатен колтыш. Поезд дене Йошкар Памаш марте толна. Йошкар Памашыште (Красная Горка воктене улмыла чучеш) ик суртыш унала пурышна. Мемнам налаш миен толмо корно чылаже 18 кечым налын. Айдар курскайлан мемнан верч имньыж ден жапшым чаманыдымыжлан кугу тау.

Ардаш ялыш ме эр йӱдым толын пурышна. Лач тиде кечын Кугечым пайремлат ыле.

Аплякайым Абдулгак павай деке Тӧҥгакыш пуыч. Мыйым пеленже Айдар коча коден.

Тудын кок икшывыже гына илыше кодын улмаш: Матвей ден Майка. Айдар кочан акаже (Алика, Эшым гыч) мемнан деч ончыч Йыгынай ден Марзивам онча ыле. Аликан марийже – Кульчукай Г. Г. Кармазинын родо-шочшыжо лийын. Айдар коча чылаже шым икшывым ончен куштен. Марзивам Ваксолашке марлан пуэн. Йыгынай павай армийыш кайымеке, военныйлан тунемын, офицер лийын. Кугу Отечественный сарыште кредалын. Сар гыч илыше пӧртыльӧ да 90 ий марте илыш.

Майка ӱдыржӧ дене пырля ныл класс марте тунемна. Варажым мый 7 класс марте Чорайыште тунемым. Чорай школым 15-16 ияш тунем пытарышым. Пашаш кычкалтмеке, калык дечын урем мучко шӧрым поген коштым, анализым ыштем ыле. Шӧр бидон-влакым шкетын нумалыштынам. Кок ий эртымеке, колхоз кладовщиклан шогалтышт. Согыш жап ыле. Ту жапыште уржа-сорла паша годым ўдырамаш ден йоча-влак шурно кылтам носилка дене йӱдшӧ-кечыже нумалыныт. Пашам панар тул дене ыштенна.

Пашам йӱдшӧ-кечыже ыштенна гынат, колхозник-влаклан кочкашышт поген налме шурно гыч 15 центнержым гына шалатеныт. Шӱдӧ грамм гыч (стакан ложашым) сом сомылышылан пуэнна. Икшыве-влак амбар ончыко толын темытат, нунылан чылаштланат иканаште висен пуэм ыле. Варажым шке коклаштышт шке пєленыт. Куралше-влаклан ложашым столовыйышто шалатеныт. Ферма пашаеҥ-влакланат тыгак.

Пасум имне дене куралыныт. Ӱшкыжым кычкен тырмаленыт. Ик жап гыч, кладовщиклан Маня лӱман ӱдырым туныктышымат, вес пашашке куснышым.

Кеҥежым пасум куралынам. Теле гоч имне дене шурным сдатлаш коштынна. Коклан колхоз гыч Яман-Елгашке чодырам руаш колтат ыле. Мый тушко шуко шым кошт, кок теле гына коштынам.

1947 ийыште, 23 ияш ыльым, Тӧҥгак ялыш Темиркаев Тимиргалий Тимиркаевичлан марлан тольым. Мыйын мариемым самырыкше годымак, тунам 5 классым гына пытарен лийын, колхоз правленийыш счетоводлан пашаш налыныт. Варажым Пӱрӧ олаште посна курсышто счетоводлан тунемын. Варажым Уфа олаштат заочно тунеме. Но пытартыш курсышто тунеммыж годым, 34 ияш ыле, кенета черланен колыш.

Чаманаш кодеш, икымше икшывынат ош тӱня дене вашке чеверласен. Кум икшывына – Слава, Антонида, Полина – иленыт. Антонида ден Полина ӱдырем-влак кызыт Свердловск областьыште улыт. Слава Тӧҥгакыштак илыш. Тудын ватыже, Тимиркаева Галина, фельдшер лийын ышта, шкеже Нерге ял гыч улеш.

Слава армийыште служитлымыж годым облученийым налын улмаш, тидлан кӧра 51 ияшак колыш. Тудо колхозышто ГАЗ да ЗиЛ автомашина-влак дене пашам ышта ыле.

Пӱрымашем теве тыгай – тудо ойган да куштылго огыл лийын гынат, мый илышемлан ом ӧкынӧ. Изи да самырык жапыштем кугу орлыкыш логалмылан титаклаш нигӧм, шонем. Саҥгашна мо сералтын, тудым ужынна. Шотлен шинчемат, мыйын кандаш уныкам да лу кугезе уныкам уло. Тугеже арам илен омыл. Нуным ончен, чонем куана.

90-ше ийлаште ешышкына кугу куан толын – ачам колен гынат, тудым реабилитироватлыме. Тидын нерген тыгай увер тольо».

«СПРАВКА №10686 о реабилитации от 28 мая 1997 года.

Апкалиев Апкадер Апкалиевич, 37 лет на год репрессии, Башкирия.

Место жительства до применения репрессии: Башкирия, Д. Иликово Мишкинского района.

Где и когда и каким органом репрессирован: в 1931 году в соответствии с Постановлением ЦИК и СНК СССР от 1.02.30 г., как имевший кулацкое хозяйство.

Основание применения и вид репрессии: по политическим мотивам в административном порядке был раскулачен, выселен за пределы Мишкинского района.

На основании п. «в» ст. 3 Закона Российской Федерации от 18 октября 1991 г. «О реабилитации жертв политических репрессий», Апкалиев Апкадер Апкалиевич реабилитирован.

Заместитель министра Р. Диваев».

О. ЯНСУБИН, Кугу Соказа.