Шымытын каеныт, коктын пӧртылыныт

Шымытын каеныт, коктын пӧртылыныт

Юмылан тау, ме тиде сарыште сеҥенна да Сеҥымаш деч вара шочмо кундемышкына ятыр еҥ пӧртылын. Нунын коклаште иктыже Иркабаев Иван Иркабаевич (Сайпан пелашемын Илья йолташыжын ачаже) лийын. Мый таче изишак тудын фротновой корныж дене палдарынем. Тудо мутланаш йєратыше, мыскара кумылан, поро чонан айдеме ыле.

Ваня павай 1924 ийыште ямле Андреевка ялыште тыглай кресаньык ешыште шочын. Ешыштышт 5 икшыве лийын. Йоча жапше шочмо ялыштыжак эртен. Андреевкыште сар деч ончыч 78 кудо лийын. Пел ялже руш-влак иленыт, калык тушко чылаже 18 ял гыч чумырген улмаш. Колхозыштышт кугу сад лийын, тушто олма, шоптыр кушкыныт, колхозын пакчажат кугу улмаш. Калык келшен илен. Ваня павай 16 ияшыже годым ФЗО-шко каен (тунам поген колтеныт), Сведловск областьысе асбестым лукшо заводышто ыштен. Сар тӱҥалмеке, йолташыже-влак дене пырля ялышкыже пєртылын. Угыч Чорай кыдалаш школышко тунемаш пурен. 1942 ийыште 7 классым пытарен. Школ деч вара ик жап колхозышто ыштен. 17 августышто тудлан повесткым пуэныт. Тиде кечын ял калык иканаште шым рвезым фронтыш ужатен: Иванов Кугубайым, Крылов Николайым, Кутлубаев Павелым, Исаков Иманым, А. Курбатовым, Смирнов Федорым да Ваня павайым. Нуно имне дене ял йыр кок гана савырненыт – тыге шочмо вер-шӧрышт, йєратыме таҥышт дене чеверласеныт. Уфа олашке рвезе-влакым машина дене наҥгаеныт. Тушто индеш тылзе полковой школышто туныктеныт (младший сержантлан). Ваня павай тушман дене кредалмашке икымше гана 1943 ийыште Белгород ола воктене логалын. Тунам тудо 13 еҥ гыч шогышо отделений командир лийын. Тиде кредалмаште сусырген. Кок тылзе госпитальыште киен. Эмлалтмеке, Ваня павайым вес – артиллерийский частьыш колтеныт, разведчик-наблюдательлан шогалтеныт. Тыге тудо разведкыш кошташ, тушманын вийжым рашемдаш тӱҥалын. Тудын служилыме дивизийым ик гана огыл ик фронт гыч вес фронтыш кусареныт. Брянский, Воронежский, 1-ше, 2-шо, 3-шо Укринский, 1-ше, 2-шо, 3-шо Белорусский фронтлаште кредалын. Пытартышлан Ваня павай Дальневосточный кадровый войскаш логалын. Частьыштыже эн самырык лийын. Сандене шукын тудым эргышт семын ужыныт.

Ваня павайын фронт илышыштыже тӱрлӧ военный событий лийын. Икана Украиныште, Медовка ола воктене, тудын служитлыме частьым немыч-влак йыр авырен налыныт. Иван ден йолташыже разведкыш каеныт. Разведка арам эртен огыл: салтак-влак тушманын танковый десантше кушто верланымым рашемденыт. Но тидын нерген увертарашлан раций ыштен огыл. А частьыш кузат увертараш кӱлын. Танк-влакым кушто улмым увертарашлан, чодыра дене шкаланышт каяш пернен. Корныштышт пыкше гына немыч кидыш логалын огытыл – кенета воктенышт немычла кутырымо, тӱрвӧ гармонь да лорген воштылмо йӱк шоктен. Немыч-влакын воктечыштак эртен кайымым нуно вара веле умыленыт. Ик жап гыч нуно частьышт шогымо верышке шуыныт, но батарей ты жаплан вес вере куснен каен улмаш. Частьыштым муашлан арня наре чодырам шерын кошташ пернен. А тушто нуным когыньыштымат уже увер деч посна йомшылан шотлаш тӱҥалыныт. Но салтак-влакын илышаш кечышт лийын улмаш. Орудий йӱкым колмеке, нуно шке частьышкышт лектыныт.

Илыш ден колымаш коклаште тудо эше ик гана огыл лийын: Венгрийыште, Румынийыште, Польшышто, Чехословакийыште, Германийыште. Но Юмо тудым чыла вереат саклен. Тушман дене талын кредалмыжлан Отечественный сарын II степенян орденже, «За отвагу» медаль дене палемдалтын. Сар пытымым Иван Иркабаев Германийыште Витесдорф олаште вашлийын.

Сар гычын Ваня павай 1947 ий октярьыште пєртылын. Тудым аваж ден ачаже, акаже, шольыжо, моло родо-шочшыжо да уло ял калык алал кумылын вашлийыныт. Ятырын суртышкыжо ойласаш, сар нерген йодышташ миеныт. Пӧртылмеке, колхозышто завсклад, ферма вуйлатыше лийын ыштен.

Ватыж дене коктын кум икшывым ончен куштеныт.

Мучашлан каласен кодыде ок лий: фронтыш ик кечыште кайыше шым рвезе кокла гыч мӧҥгеш кок еҥже гына пӧртылын. Теве тыгай акым ме Кугу Сеҥымаш верч тўленна.

М. ГАРЕЕВА,Нерге ял.