Шинчавӱд йӧре шарнымаш

Шинчавӱд йӧре шарнымаш

Г. Сычев шочмо элнам пеҥгыдын аралымыжлан «За оборону Ленинграда», «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг», Отечественный сарын II степенян орденже да юбилейный медаль-влак дене палемдалтын. Пашам сайын ыштымыжлан Григорий Михайловичлан «Пашан ветеранже» лӱмым пуымо. Чаманаш кодеш, ветеран тачысе кече марте илен шуктен огыл, но тудын нерген шарнымашым икшывыж ден уныкаже-влак тӱткын аралат. Тудын Зинаида Попова ӱдыржӧ чыла документшымат арала. Документ-влак коклаште Г. Сычевын шарнымашыжат уло.

Финн сар.

Кугу Отечественный сар.

«1938 ий октябрьыште мыйым армийыш нальыч да Псков олашке, 111-ше кавалерийский полкыш логальым. Тушко мийымеке, виклан полковой школыш тунемаш колтышт. Тиде школым 1939 ийыште тунем пытарышым да пулеметный расчет отделений командир (сержант) званийым пуыч.

Финн сарышке ондак тачанка-влак дене каяш ямдылалтынна, но ноябрьыште ечым пуыч. 1940 ий январьыште 1-ше мотострелковый полкыш кусарышт. Мемнам Псков деч тораште огыл верланыше Остров олашке кусарышт.

1 февральыште финн-влак дене тале кредалмашке логална, мемнам наступленийыш колтышт – ече дене Петрозаводский направлений дене наступленийыш каенна.

7 февральыште 2 шагат йӱдым мый нелын сусыргышым. Пуля-влак вуй ден шола йолышкем логалыныт. Ик пуля каскым шола пылыш ӱмбалне шӱтен. Ушым йомдарен пел кече наре – 12 шагат марте киенам. Помыжалтмеке виклан шола йолем чот корштымым шижым – пуля йол таганым вошт шӱтен лектын улмаш. Пересыльный пункт гыч мыйым грузовой машина дене кӱртньыгорно станцийыш наҥгайышт, тушечын поезд дене – госпитальыш. Корнышто сознанийым йомдаренам. Тидлан кӧра Онега район больницаште коденыт.

4 мартыште Куйбышев оласе ЭП-326 госпитальыш наҥгайышт, тушто май мучаш марте кийышым. Эмлалтме деч вара Пушкин олаш Ленинград военный округысо партий пашаеҥ-влакым ямдылыме курсыш АХЧ писарьлан колтышт.

1941 ий сентябрьыште курсым Ленинград олашке кусарышт. Тушечын мыйым 47-ше спецпоездыш отделений командирлан колтышт, тиде поезд командований дене Северный фронтыш кайышаш ыле.

Но 1941 ий ноябрьыште Ленинград блокадеш кодо. 47-ше спецпоезд ола гыч каен кертын огыл, тидлан кӧра тудым расформироватлыме. Мыйым блокадыш логалше Ленинградыште шогышо 103-шо погранотрядыш колтышт. Ленинград ту жапыште могай положенийыште лийме нерген ом возо. Тидым чыланат палат. Кылмен, пеле шужен илаш да кредалаш пернен, чарныде тӱрлӧ орудий гыч лӱйкаленыт, бомбитленыт, чӱчкыдын – зажигательный бомба-влак дене.

1944 ий июньышто блокадым кӱрлна. 103-шо погранотрядым Выборг ола вес могырно верланыше Сикиярви илемыш Финляндий дене государственный границым оролаш колтышт.

Демобилизацийыш 1946 ий июньышто логальым».

Шарнымаштыже, конешне, кукшын возалтын. Мыняр нелылыкым чытымыжым Г. Сычев шке гына пален.

Сар дечончычсо илышыже

Григорий Сычев 1914 ий 5 декабрьыште Брюховка ялыште тыглай кресаньык ешыште шочын. Тудын шочмыж деч вара ешыже сурт вуй деч посна кодын – ачаже 1-ше тӱнямбал сарыште колен. Григорий ден аваже, Анна Лукьяновна, Красин ялышке каеныт. Нине ял-влак районыштына уже кодын огытыл. Нине ийлаште кок революций лийын да граждан сар гӱжлен эртен. Революций деч варасе илыш могай лийымым ятыр еҥ пала. Калыклан шуко нелылыкым чыташ пернен. Но тыглай еҥ-влаклан вияҥашышт ятыр йєнат почылтын, мутлан, тымарте тунемын кертдыме еҥ-влаклан тунемаш йӧн лектын. Григорий Новотроицкий селасе школышко тунемаш коштын. Школ деч вара умбакыжат тунемаш кумылжо лийын, но аваже тудым олаш колташ тыршен огыл – паша кид суртыштышт моткоч кўлын. Ачалийшыже рвезым виеш кодаш тыршен. Туге гынат, рвезе 1935 ийыште Уфа оласе лесотехнический техникумыш тунемаш пурен. Тиде тунеммаш Г. Сычевын илышыштыже, йоча жапшым шотыш налаш огыл гын, икымше текшырымаш лийын. Олаште пеле шужен илаш пернен, чияшыже сай вургем лийын огыл. Сай кочкыш ден вургем укелан кєра Григорий шодо чер дене черланен. Но самырык рвезе паремын, тунемаш кумылжо моло нелылыкымат сеҥаш полшен. 1938 ийыште Григорий техникумым тунем пытарен. Направлений почеш Чечен-Ингуш АССР-ысе Орджоникидзе оласе лестрестыш техник-лесоводлан пашаш пурен. Пашам ыштыме икымше кок тылзе жап, август, сентябрь, Григорийлан моткоч келшен. Кавказыште пӱртӱс моткоч мотор, тӱрлӧ емыж илемлаште веле огыл, олаштат шуко лийын. Г. Сычев тушто курымешлан кодаш шонен пыштен. Но шыже толын да черже уэшын поммыжалтын. А теле тушто йӧршын вес тӱрлӧ улмаш – тунемме кукшо да йӱштӧ южан огыл, а юалге. Григорий Кавказыште кодын кертдымыжым, игече тудлан келшыдымым шижын. Но чылажымат армийыште служба верышкыже шынден – октябрь мучаште рвезе повесткым налын...

Сар деч варасе илыш

1946 ий 1 июльышто Григорий Михайлович Мишкан лесничествыште лесничийын полышкалышыже лийын ышташ тӱҥалын. Паша коллективше поро да келшен илыше лийын, пашам чыланат кумылын ыштеныт. Но илыш – тиде паша гына огыл. Шочмо кундемыштына Григорий ончыкылык пелышыжым – Балтач районысо Покровка ял гыч Елена лўман ўдырым вашлийын. 1948 ийыште нуно мужыраҥыныт. 1949 ий сентябрьыште Григорий Михайловичым Бурай лесничествыш лесничийлан колтеныт. 1952 ийыште Ял озанлык министерство тудым Бурай гыч Мишкан ял озанлык отделыш старший агролесомелиораторлан кусарен. 1955 ийыште пайдале полосалан пушеҥгым шындыме паша мучашлалтын, тидлан кӧра 1956 ийыште Григорий Сычев Мишкан лесничествыш пӧртылын. Лесничество вуйлатыше Николай Антипов ӱшанен: айдеме пӱртӱсым шочмо аваж гай йӧратышаш, тудын поянлыкшым пойдарен шогышаш, а пӱртӱс айдемылан илышыжым шуяш полшышаш. Лесничество пашаеҥ-влак чыланат тиде ой дене тӱрыснек келшен ыштеныт. Ту жапысе ий-влакым верысе лесничествын эн сай жапшылан шолташ лиеш – паша шолын. Н. Антипов вуйлатыме дене лесничествын усадьбыже вич гана кугемын. Кугу верым посадочный материалым куштымылан ойыреныт. Чодыра питомникым ныл гана кугемдыме. Мишкан селаште илыше ятыр еҥ школышто тунеммыж годым тиде питомникыште тӱрлӧ пашам ыштен. А Мишкан села воктенсе пӱнчер нерген посна историйым возыман. Тыгай моторлык шочшо да кушшо манын ятыр ий тыршаш пернен.

Григорий Михайлович ден Елена Дмитриевна кум икшывым ончен куштеныт: Зинаидам, Юрийым, Людмилам. Чылаштланат сай образованийым налаш да чын айдеме лийыш полшеныт. Зинаида, педагогический институтым тунем пытарымеке, школышто йоча-влакым математикылан туныктен. Юрий Уфа оласе авиационный техникумым тунем пытарен да заводышто пашам ыштен. Людмила технологический институтым ойырен налын, тудым тунем пытарымеке, вургемым ургымо шотышто технолог лийын. Кызыт Григорий ден Елена Сычевмытын икшывышт шке кувава улыт.

Икшывыже-влакын ачашт Григорий Сычев нерген могай шарнымаш кодын? Зинаида Григорьевнан мутшо почеш, ача тыматле койышан, чыным йєратыше лийын, коклан - утыж дене. Тунеммаште полыш кўлын гын, задача да моло заданий-влакым ышташ лач тудо полшен. Ачашт Мишкан селаште эн ончыч, манаш лиеш, олма садым шынден. А сар жапысе ийла да 900 кече Лениград олаште, блокадыште лийме жап чоныштыжо келге сусырым коденыт. Зинаида Григорьевнан мутшо почеш, ачашт сар жапым шинчавўд деч посна шарналтен кертын огыл. Григорий Михайловичын мутшо почеш, сар жапысе неле да шужем ийлаште тудлан илыше кодаш ялыште шочын-кушмыжо да изинек тўрлє паша да нелылык дене шуаралтмыже полшеныт.

Татьяна ГОРДЕЕВА.