Нунын нерген шарнымаш илаш тӱҥалеш

Нунын нерген шарнымаш илаш тӱҥалеш

Ямурза Ялкаевич Кемий ялыште шочын-кушкын. Ешыште нылымше йоча лийын. Тудын мутшо почеш, тӱҥалтыш школым Кемийыште пытарен, вара Мишканыште тунемын. Еш вуй Ялкай Саляевичын рвезынек колымыжлан кӧра ныл йочам - Ямайым, Янипам, Салипам да Ямурзам - йол ӱмбаке шогалташ тудын ватыжын вачӱмбакыже возын.

1941 ийыште совет калыкын тыныс илышыжым лугыч ыштен, сар тӱҥалын. Ямурзалан ту жапыште 13 ий лийын, сандене тудо Ямай изажым сарыш ужатымым сайын шарна.

Ямурзан паша корныжо инвалид-влакын Чкалов лӱмеш артельышт гыч тӱҥалын. Тушко тудым портышкем ыштышын ученикшылан налыныт. Артельыште ыштыме жапыште тудын пашам йӧратымыжым, пӱсӧ уш-акылан улмыжым тӱҥ бухгалтер Хаскель Элевич Фрехтман ужын. Тудо Молдавий гыч эвакуироватлалт толшо еврей лийын. Х. Фрехтман мемнан ачана бухгалтер лийын кертшашым шижын да ты пашалан туныктен. Икмыняр жап гыч, Ленинград блокадым кӱрлмеке, инвалид-влаклан артельым почшо организатор шочмо кундемышкыже каен. Артель шаланен, тудын пашаеҥже-влак колхозыш пуреныт, нунын коклаште мемнан ачанат лийын.

Грамотан, шотан рвезе Ямурза тӱрлӧ вере пашам ыштен - Советын секретарьже, счетовод-кассир, «Сельхозтехникын» бухгалтерже. Тудо тыгак комбайнерлан тунемын. 1975 ийыште Кемий почта отделенийым вуйлаташ тӱҥалын.

Самырыкше годым Ямурза дене оҥай историй лийын. Пӱрӧвӱд эҥер воктене чиган-влак каненыт. Самырык рвезым ужын, ик чиган ӱдыр тудын деке лишемын да мужедаш темлен.

- Эргаш, тый кужу-кужу ӱмыран лият. Тыйын шуко мӱкшет да шорыкет лийыт. Тыйын ватет Елизавета лӱман лиеш.

Чиганын ойлымыжо шуын. 1953 ийыште тудо шкенжын Елизаветажым вашлийын, нуно мужыраҥыныт. Вате-марий вич икшывым ончен-куштеныт - кок ӱдырым да кум эргым. Йоча-влак кушкыныт, шке ешым погеныт. Ынде уныка-влак, нунышт 18-ын улыт, шке икшывыштым куштат. 2015 ийыште мемнан ачана ош тӱням коден кайыш. Ямурза Ялкаевич Ялкаев «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 годов» медаль дене наградитлалтын.

Акаже-влак Янипа ден Салипа Отечественный сар жапыште моткоч самырык лийыныт, Ямурза деч изиш гына кугурак.

Салипа - 14-15 ияш самырык ӱдыр, изи капан. Тудым Яман-Елгашке чодырам ямдылаш колтеныт. Тудлан пеш неле лийын, но тунам нигӧ нелылык- лан вуйым шийын огыл.

Янипа - 16-17 ияш ӱдыр, сар жапыште колхозышто тракторист лийын ыштен. Тудо эре ончыл радамыште лийын, рвезе-влак деч нигунам почеш кодын огыл.

Сар пытымеке, ӱдыр-влак коктынат марлан лектыныт. Когыньыштынат икшывышт-влак кушкыныт, уныка ден кугезе уныка-влак кушкыт.

Кунам родо-шочшо-влак еш пайремыш чумыргат, мыйын авам, Салипа кокай да Янипа кокай сар жапым шарналтен шинченыт, тунамсе неле илышым эртымышт нерген ойлымо годым шинчавӱдыштым ӱштыныт.

Ямай

Юл воктене кредалмаш эн ончычак Сталинград воктене кредалмаш дене кылдалтын. Сталинградский областьыште Серафимович ола, ончычсо Усть-Медведицкая станций. Тиде кундемын историйже шучко да ты жапыштак геройло. Тудо мемнан ешланат тўкнен, рашрак каласаш гын, ачамын изажлан.

1941 ий. Ямайым, мыйын паваемым тыге маныныт, военный службыш налыныт. Сарыш ужатымаш, шинчавӱд… Тудо 76-шо стрелковый дивизийын 207-ше стрелковый полкышкыжо логалын.

Кувавамын налме серышыж гыч Ямай павайын кушто служитлымыжым палена. Мыйын ачам, Ямурза, изажын пытартыш серышыжым наизусть пала ыле: «Дон эҥерым ынде икмыняр гана мӧҥгеш-оньыш вонченна. Мыланна наступатлаш приказ пуалтын. Мый шижам, авай, тыланет пытартыш гана серышым возем. Таче мыланем вуйым пышташ логалеш, очыни. Тидым шижам…». Тиде серышыже чынак пытартыш лийын. Ямай павай Серафимович ола воктене колен. Кувавана тудын пытартыш серышыжым чўчкыдын лудын, шортын, эсогыл миен савырнаш шўгаржат уке, манын ойлен.

1988 ийыште мыйын ачам Ямурза изажын колымо верышке миен коштын, но шўгаржым муын кертын огыл. «Ту шучко жапыште кажне колышо салтакым посна тояш жап лийын огыл», - ойлен ачана.

Татьяна ГОРДЕЕВА (М. Аплатыпован ойлымыж почеш возымо).