Кугыеҥ-влак дене иктӧр ыштеныт

Кугыеҥ-влак дене иктӧр ыштеныт

Тачысе кечылан пеш шагал ветеран илыше кодын, ту жапыште шочын-кушшо еҥ-влакат утыр шагалемыт. Тидлан кӧра нине еҥ-влакын шарнымашышт мыланна пеш шерге улеш. Вет ту жапысе нелылыкым, ойгым да сеҥымашлан куаным ме нунын возымышт да ойлымышт гыч гына умылен кертына.

Таче ме тендам сар жапыште кушшо Пеналче Аптыкаевна Баязитова дене палдарена. Февральыште тиде ӱдырамашлан 90 ий темын. П. Баязитова Ардаш ялыште шуко икшыван ешыште шочын-кушкын. Ачаже Аптыкай Япанович Япанов лийын, аваже – Кналче Васиевна. Пеналче ешыште кумшо икшыве улмаш, тудын кок изаж ден кок шольыжо лийыныт. Чыланат школышто тунемыныт, ялыште тыныс илышым иленыт...

Но шучко сар нерген увер тиде илышым кенета лугыч ыштен. 1941 ий 22 июньышто элышкына немыч кашак толын керылтме нерген увертарыме. Икмыняр жап гыч ял гычын чыла пӧръеҥат, манаш лиеш, фронтышко каен. Колхоз паша ӱдырамаш, илалше, самырык да йоча-влакын вачышкышт возын. 1941 ийыште Пеналче 11 ияш лийын. Ачажым фронтыш виклан налын огытыл, но 1942 ийыште тудланат повестка толын. Ӱдырын Илья шольыжо ачаже кайымеке шочын, тидлан кӧра тудым нигунамат ужын огыл. Ачаштын увер деч посна йоммыж нерген увер 1942 ийыштак толын. Тиде увер ешышке кугу ойгым конден. Ту жапыште увер деч посна йомшо салтак-влакын ешыштлан государство нимогай полышым ончыктен огыл, полышым сарыште колышо салтакын ешыже гына налын. Туге гынат Кналче Васиевна куд икшывыжым кузат ончен кушташ тыршен. Но Пеналче ончыкыжым, кумылжо кугу лийын гынат, школышко тунемаш коштын кертын огыл.

Неле лийын гынат, илыш умбакыже шуйнен. Фронтышко кушкын шушо самырык рвезе-влак каеныт, нуным колхоз пашаште изирак-влак вашталтеныт. Ик жап гыч тушман дене кредалаш Андрей изажат каен. ФЗУ школыш Апка изажым налыныт. 12 ийым темымекыже, Пеналчелан имньым ӱшанен пуэныт. Ӱдыр тырмалашат, куралашат коштын, моло пашамат ыштен. Ик жап гыч имне-влак дечын йӧршын лӱдын огыл да нуным моштен виктарен. Пашам эр йӱд гыч кас йӱд марте ышташ пернен. Куштылгырак пашам изирак йоча-влак ыштеныт, нуно шӱкым сомыленыт, шудым, шурнывуйым погеныт, кылтам пидыныт.

Пеналче Аптыкаевна ту жапысе колхоз председательым алал кумылын шарнен ила. Шурным кырыме годым тудо у шурно гыч пучымышым шолташ йӧным пуэн, пашаеҥ-влаклан изирак икшывышт, шольышт да шӱжарыштымат ӱжын кондаш кӱштен. Туге гынат, ешышке эше ик ойго толын – курго ситыдымылан кӧра ушкалышт черланен, тудым колхозыш шыллан пуэныт, но олмешыже нимом налын кертын огытыл. Тыге еш шӧр деч посна кодын, а шӧр ту жапыште тӱҥ кочкыш лийын. Сепаратный пунктышто пашам ыштыше-влак нунылан шӧрым шолып пуэныт, тидлан кӧра гына илен лектын кертыныт. А ик жап гыч ешыже казам налын. Авана пошкудо татар ялыш вынерым куаш коштын, пашадар олмеш пареҥгым конден. Шошым, мландыште мо кушкын да мом муыныт, чыла кочкыныт – кылме пареҥге гыч тӱҥалын шинчалан шудо, нуж да коншудо марте. Кеҥежым мӧрым погеныт.

Ял калык шкат шужен илен гынат, кертмыже семын, фронтлан полшаш тыршен. Колхоз пасусо лектыш чыла фронтышко колталтын, урлыкаш гына кодын. Тыгак шылым, межым, шокшо вургемым сдатленыт. Чыланат Сеҥымашым вученыт да, Юмылан тау, вучен шуктеныт.

Сар деч вара фронт гыч илыше кодшо пӧреҥ-влак пӧртылаш тӱҥалыныт. Пеналчын Андрей изажат пєртылын.

Но сар пытыме дене нелылык пытен огыл. Илыш изиш куштылемын гынат, сай лийын манаш ок лий. Но пасулам имне олмеш Чорай МТС-ын тракторжо-влак куралаш тӱҥалыныт. Пеналче ынде имньым огыл, а плугым виктараш тӱҥалын – тудым прицепщицалан шогалтеныт. Но тыште ӱдырым эҥгек вучен – трактор савырныме годым тудо плуг йымалан киен кодын. Юмылан тау, илыше кодын – вургемже утарен. Тудет нимолан йӧрдымын кушкедалт пытен, но капшым арален. Пеналче пычкемыште вўрвузык мӧҥгеш пӧртылын. МТС механик тудым больницашке эрлашыжым гына наҥгаен – тушто сусыржо-влакым мушкыныт да ургеныт. Кок кече гыч эмлалтын шуктыдымо ӱдыр уэшын пашашке лектын.

Телым самырык-влакым Яман-Елгашке пуым руаш колтеныт. Икымше гана Пеналче тиде верышке 17 ияшыж годым логалын. Но тушко 18 ияш деч изирак-влакым налын огытыл. Мӧҥгеш колтынешт улмаш, но кугурак-влак тудын верч мутым кучаш лийыныт. Тыге йӱштӧ телым, пулвуй даҥыт лумым келын, ӱдыр пашам ыштен. Тыге вич телым эртарен.

1955 ийыште Пеналче Тӧлдӧ ялышке Владимир Баязитовлан марлан лектын. Но илышыже тыгат куштылемын огыл. Вольыкым ончымо да сурт сомылым ыштыме деч посна черле авалийшыжым ончаш пернен.

Владимир Баязитович ондак полеводческий бригадын, вара - Мичурин лӱмеш колхозын комплексный бригадыжын бригадирже лийын. Тудо ватыже чылалан пример лийже манын тыршен. Пеналче Аптыкаевна ӱшанжым шуктен: 3 гектар дене викым, пурсам солен, пареҥгым, ревым луктын. Паша деч вара суртыштыжо изи икшыве-влак вученыт, нунымат ончаш, чикташ, пукшаш, эмлаш кӱлын.

Пеналче Аптыкаевнан куд икшывыже уло. Нунын кокла гыч нылытше Тӧлдӧ ялыштак ила. Кызыт шкат илалше улыт, пеҥгыде озанлыкым кучат, сай пӧртым чоҥеныт. Кувавам 18 уныка ден 22 кугезе уныка куандарат.

Пелашыже колымо деч вара Пеналче Аптыкаевна кугурак Лариса ӱдыржӧ дене ила. Тудым 90 ийым темымыж дене саламлаш ятыр еҥ миен. Ӱдырамашым поснак Россий Президент В. Путин лӱм дене салам серыш куандарен.

Йӧн дене пайдаланен, юбиляр-влакым веле огыл, моло илалше еҥымат шарнен да жаплен илаш ӱжам. Нуно мемнан ончыкылыкна верч ни вийыштым, ни тазалыкыштым, ни илышыштым чаманен огытыл.

З. ШАМШИЕВА, районысо ветеран-влак советын членже.