Колаш… да илыше кодаш

Колаш… да илыше кодаш

Кугу Отечественный сар миллион дене еҥ-влакын чонышт вошт эртен.

Ту годсо жап нигунам мондалтшаш огыл, кочана ден кувавана-влакын подвигышт эре чоныштына илышаш. Вет нуно мемнан элым мландӱмбачын ӱштыл кудалташ тӧчышӧ эн шучко тушманым кырен шалатеныт. Шочмо элым аралыше-влак шке илышыштым чаманыде, мемнан эрыкнам арален коденыт. Кугу Сеҥымашлан 75 ий темме вашеш мый шочмо элын ик геройло еҥжын ратный пашаже нерген ойлынем. Тиде геройжо мыйын кок шочмо чӱчӱм Кансафаров Захар Кансафарович.

Захар 1925 ий 19 февральыште шочын. Кансафар ден Яштай Эплаевна Бахитовмыт ешыште йыгыр эрге-влак шочыныт. Ончыч шочшыжым Захар маныныт, кокымшыжым Мусафар. Тунам Кансафарын Салипа шӱжарже нунын дене илен. Тудо 1913 ийыште шочын. Салипан мутшо почеш, Захар тӧпката, чолга йоча лийын, а Мусафар лушкыдо эрге кушкын. Ала-могай амал дене ача-ава утларакшым таза эргым онченыт, а лушкыдо тазалыкан йочам Мусафарын Салипа кокаже ончен. Ача-ава, очыни, черлаш эрге ок иле манын шоненыт. Эрге-влак кушкыныт. Кенета Захар черланен. Тудым Новотроицкий больницыш наҥгаеныт, но полшен кертын огытыл. Изи эрге колен. Чот ойгыреныт, эргым тоеныт, а илыш умбакыже шуйнен. Ача-авалан Мусафар лӱм келшен огыл, сандене илыше кодшо эргылан колшо эргын лӱмжым - Захарым пуат. Тыге Мусафар Захарыш савырнен. Ешыште эше йоча-влак шочыныт: Ястан - 1928 ийыште, Александр - 1932 ийыште, Пайрамсуло - 1935 ийыште, Семен - 1938 ийыште. Ончыч еш посна озанлык дене илен, вара колхозыш пурен. Кансафарым телым чодырам ямдылыме пашашке колтеныт. 1937 ий январьыште пашазе-влаклан пропагандистский кас-влакым эртареныт. Нине каслаште чӱчкыдынак А. С. Пушкин нерген ойленыт. Вет тудын шочмыжлан тунам 100 ий темын улмаш. Лектор-влак чодырам руышо-влаклан, мӧҥгӧ пӧртылмекышт, колхозыштлан Пушкин лӱмым пуаш темленыт. Чодыра паша гыч вӱдшор тӱҥалме деч ончыч пӧртылыныт. Колхозник-влакын ик погынымаштышт Кансафар Пӱрӧмучаш колхозым Пушкин колхозыш савыраш ойым луктын. Колхозник-влаклан ты ой келшен. Тиде жап гыч Мишкан совхоз ышталтмешке, 1957 ий марте, колхоз руш поэт А. С. Пушкинын лӱмжым нумалын.

1941 ий 22 июньышто Кугу Отечественный сар тӱҥалын. Еҥ-влакым фронтыш налаш тӱҥалыныт. Ялла гыч чыла гаяк имньым наҥгаеныт. Фронтышко колхоз машинам шофер-влак дене пырля колтеныт. Тиде машинам колхоз 1937 ийыште налын улмаш. Элна «Чылажат фронтлан, чылажат сеҥымашлан!» девиз дене пашам ыштен. Колхозышто ораван ик трактор гына кодын. Тудын дене кошташ 1925 ийыште шочшо самырык рвезе Байдуков Ташбулатым писын туныктеныт, но тудымат фронтыш наҥгаеныт. Ташбулат нерген икмыняр мутым каласыме шуэш. Эн ончычак, тудын кӱкшытшӧ ӧрыктарен - 2 метрат 4 сантиметр кӱкшытан лийын, кокымшо - вийже. Тунам тракторым пеш йӧсын заводитленыт. Ташбулат южгунам чот сырымыж дене тракторын ончылжым нєлталын да мландыш шолен колтен. 1925 ийыште шочшо самырык рвезе-влакым фронтыш налаш тӱҥалмеке, Захарын шарнымашыже почеш «ме пӱрӧмучаш ден козаш-влакым кычалын огынал, а Ташбулатым гына кычалынна, вет тудо моло-влак деч ик вуйлан кӱкшӧ лийын, кушто Ташбулат - тушто мемнан-влак».

17 ияш Захарым 1943 ий 25 январьыште армийыш налыныт. Тудын дене пырля Байгузин Илья, Айдимиров Владимир (Лаймыр), Аплатонов Архип, Байдуков Ташбулат фронтыш каеныт. А тиде ийыштак февральыште 1902 ийыште шочшо ачажым Бахитов Кансафарым фронтыш налыныт.

Захар службым Оренбург воктенсе Тоцкий лагерь гыч тӱҥалын, тушто самырык боецын курсшым эртен. Военный присягым 1943 ий 24 мартыште 53-шо Западный стрелковый полкышто приниматлен.

Боевой крещенийым 1943 ий 24 августышто 780 стрелковый полкын составыштыже налын. Тиде полк 1941 ий гыч неле кредалмаш дене Смоленск гоч эртен, Москвам аралымаште участвоватлен. Вара Сталинградский кредалмаште лийын. Умбакыже боевой корныжо Харьковский область гоч эртен. Лач тушечын Захарын боевой корныжо тӱҥалын. 23 августышто 2 шагат йӱдым Харьковым штурмоватлаш тӱҥалыныт. Олашке 53-шо, 69-ше, вара 7-ше гвардейский армийын соединенийже-влак пуреныт. 23 августышто Москва Харьковым утарыше-влаклан салютым пуэн, но немыч-влакым тушто йӧршын кырен шалаташ эше ик арня жап кӱлын. 30 августышто Харьковым тӱрыснек утарыме.

1943 ий сентябрьыште Бахитовмыт ешыш похоронка толын. Тушто возалтын Кансафаров Захар, 1925 ийыште шочшо, Мишкан район Пӱрӧмучаш ялын шочшыжо, 780 СП, 214 СД, красноармеец, стеролок, 1943 ий 27 августышто колен, Харьковский область Чугуевский районышто тоялтын.

Родо-шочшыжо-влак марий йӱла почеш шарнымашым эртареныт, нылле кечыжымат палемденыт. А вара Захар деч серышым налыныт, илыше, таза улам манын серен. Сар годым тыгай случай-влакат лиеденыт.

1943 ий декабрь тылзын ик кечынже подразделенийым строитлен шогалтеныт, да ала-могай командыште кєн служитлаш кумылжо уло, ончык лекташ йодыныт. Тиде могай команда улмым Захар пален огыл, но ончык лектын. Тиддеч вара тудын службыжо НКВД-н 24-ше стрелковый бригадыштыже шуйнен. Варажым ятыр ий эртымеке, тудо ты жапым шарналтен, тиде поступкемлан кӧра илыше кодынам манын.

Фашист-влакым СССР гыч поктен лукмеке, тудо касвел Украиныште 1950 ий марте служитлен. Таче бандеровец да Украинский повстанческий армий нерген шукын палат. Нуно шкеныштым Степан Бандеран - ОУН-ын (организация украинских националистов) лӱмжӧ дене бандеровец маныныт. Эн ончычак нуно совет ваштареш пеш чот шогымышт, фашист-влак дене кылым кучымышт, тыныс калык ваштареш янлыкла орен кредалмышт дене ойыртемалтыныт. Сар деч вара нуно чодырашке шылыныт, шкаланышт илаш шолып бункер-влакым кўнченыт, Совет власть ваштареш кредалыныт. Теве тыгай бандит-влак ваштареш Кансафаров Захарлан 1950 ий марте кредалашыже логалын. Бандеровец-влак але «лесные братья» шке кундемыштышт, палыме вер-шӧрыштӧ лийыныт. Чыла осал пашам шолып ыштеныт. Нунын дечын кеч-могай жапыште чыла вел гычат пулям налаш лийын, шукыж годым шеҥгечын лўйкаленыт. Адакшым нунын могырышто шогышо-влак воктенак илен кертыныт да чылажымат бандеровец-влаклан увертарен шогеныт. Фашист-влакым сеҥымеке, эше вич ий нунын дене сар шуйнен.

Захарын участвоватлыме ик эпизод нерген ойлынем.

Касвел Украиныште «лесные братья» магазинлашке кочкыш сатулан чӱчкыдын рейд-влакым эртареныт. Бандеровец-влак коклашке шолып шыҥдарыме мемнан связнойна ик тыгай нападений кунам лийшашым шижтарен шуктен. Йӱдым ик рота салтак-влак ял деке толмо корным чодыра тӱрыштӧ йыр авырен налыныт. Боец-влак 50-80 метр тораште икте-весышт деч верланеныт. Захар ончылно корем лийын, тушто омыж кушкын, тиде жапыште тудо кукшо лийын. Юалге, но кияш кӱлын. Ончылныжо ручной пулемет, чыла ямде, лач курокым темдалаш гына кодын.

Волгыжаш тӱҥалын, Захар кийыме вер деч иктаж кок километр тораште чот лӱйкалымаш тӱҥалын. Вара чыла шапланен. Вер гыч кынел каяш ок лий, тидлан ракетница дене сигналым пуышаш улыт. Кече ырыкташ, омо пызыраш тӱҥалын. Пеле малыме кокла гыч кукшо камыш йӱк солнен. Кид шиждеак курокым темдалын, пулемет кужу очередьым пуэн. Инструкций почеш адакат кынелаш ок лий. Ик жап гыч ротный дене пырля салтак-влак толын шуыныт. Камыш коклашке колышо ик бандитым муыныт. Тиде чодырасе бандын главарьже лийын улмаш. Тиде операцийлан Захарлан мӧҥгышкӧ отпускым пуэныт. Отпуск 1949 ий сентябрь тылзылан логалын, тиде жапыште ялыште пареҥгым луктыныт.

Захар шочмо ялышкыже отпусклан толмо жапшым шарналтышыла, эре ойла ыле, тый, шольым (тиде мыйын нерген) ик тылзаш аза улат ыле. Игече мотор лийын, сандене тыйым ала-могай лустыраш пӱтырен, пакчаш луктын пыштеныт. Тушто изи ящикыште мален киет ыле.

Мут толмашеш, Захарын сар деч варасе службыжо Дубно ола воктене эртен. Тиде верым Гоголь «Тарас Бульба» романыштыже возен. Тудлан Тарасын предатель Андрей эргыжым пуштмо верым ончыктеныт. Тыгак йыр авырен налме Дубно ола гыч татар ӱдырамашын шолып лекме мланде йымалсе корныжымат ужын. Тиде татар ўдырамаш мотор полячкын няняже лийын. Тиде мландейымал корно денак Андрей поляк-влак деке каен. Тушечын шке йолташыже-влак ваштареш шолып кредалаш лектын, предательыш савырнен.

Тыгеракын Захарлан сар деч варат кужу жап Касвел Украиныште тыныс илышым аралашыже верештын. 1950 ий 19 апрельыште гына демобилизоватлалтын.

Захарын тыныс илышыже тӱҥалын. Вашке ешым поген. 3 икшывыже шочын. Чылаштым йол ӱмбаке шогалтен. Рефандинский совхозышто вольык ончышылан ыштен. Мурым мураш йӧратен. Можо ӧрыктарен, эре рушла гына мурен. Мурыжо-влак чыла гаяк военный лийыныт. Украинла мурымат пален, южгунам муралта ыле. Захар пеҥгыде, таза пӧръеҥ лийын, но чер тудымат сеҥен. 1995 ий 15 майыште ош тҥня дене чеверласен.

Тудо ала-могай кугу подвигым ыштен огыл, но илышыже мыланем эре пример лийын. Шочмо элнам фашист тӱшка деч арален кодышо-влаклан курыма- шлык чап лийже!

С. БАХИТОВ.