Кочо сар жап нигунам ок мондалт

Кочо сар жап нигунам ок мондалт

Кугу Отечественный сар пытымылан 75 ий шуэш, но тунамсе илыш еҥ-влакын ушышт гыч огеш ўштылалт. Сар тӱҥалме ийлаште чылалан неле лийын. Яллаште 15-17 ияш самырык, салтак вате да шоҥгыеҥ-влак гына кодыныт. Нерге ял калык тиде жапым кузе чытен лекмым мый А. К. Калиевын да икмыняр шоҥгыеҥын шарнымашышт гыч возен налынам.

Аликай Калиев 1930 ий 18 сентябрьыште шочын. Тудо Карай тукымын уныкаже улеш. Аликайын ачажын, Калийын, кандаш шольыжо да кок шӱжарже - Айсуло, Салий, Салиш, Салкай, Салек, Саляй, Сайнуш, Салмиян, Эрсуло - лийыныт. Куд изаже сарыш, а Сайнуш изаже паша фронтыш миеныт. Аликай сар тӱҥалме жаплан визымше классыш вончен.

22 июньышто Мишкан селаште сабантуй эртен. Нерге ял гычат шуко еҥ пайремыш каен, но Аликайым, изирак улмыжлан, ача- аваже колтен огытыл. Сар тӱҥалме нерген уверым пожарныйыш звонитлен каласеныт, ял калыклан изи йоча-влак урем мучко кычкырен куржын увертареныт. Еҥ-влак пожарный воктеке погынаш тӱҥалыныт. Тунам тудо Аксаева Мечий кокайын кызытсе пӧртшӧ велне лийын. Калык чумыргымек, дежурный Амач Апкадырова ойган увер дене палдарен.

Сабантуй гыч еҥ-влак толаш тӱҥалыныт, ойгыреныт, шортыныт. Эрлашыжым эрденак пӧръеҥ-влакым военкоматыш ўжыкташ тӱҥалыныт. Калий шоҥгырак лийын. Руш-япон сарыш миен, сандене тудым наҥгаен огытыл. Салий шольыжат ийгот дене элым аралаш каяш йєрен огыл.

Сарыш кайыше-влак тыге ойленыт: «Эй, ме немычым ик арняште сеҥена, арня гыч толынат шуына!» Но ойлаш гына куштылго улмаш, сар 1418 кече шуйнен, тушман ваштареш йўдшє-кечыже кредалаш логалын. Лишыл еҥ-влакым сарыш ужатымым, шортмым, вара серышым вучымым да моло ойгым моло икшыве-влак дене пырля Аликайланат ужаш логалын.

Сарыш эн ончыч армийыш миен толшо Егор Ишпахтиным, Павел Ираевым, Егор Ивановым, Али Андрюшкиным, Яикбай да Яныбай Миндияровмытым, Саляй Гареевым, Пайырша Осиповым, Кошпахте Петрушкиным, Шамидан Шамшиевым наҥгаеныт. Сар тӱҥалме кечылаште Нерге ял гоч салтак колонна вўдла йоген. Аскын, Караидель да Мишкан районла гыч кайыше-влак тиде корно дене эртеныт.

Александр Шаркаеват тунам изирак лийын. «Урем дене колонна куд радам дене каен, тӱҥалтышыже - Пекшек чодыраште, мучашыже - Мераҥ аркаште.

Уремым ик могыр гыч весыш вончашат огеш лий ыле. Колонна почеш имне обоз-влак каеныт. Ужатыше-влакат шукын лийыныт. Алкино станцийыш шумеш ужатеныт. Ял гоч кайымышт годым мурым муреныт, музиканым шоктеныт, южгунам кушталтеныт», - шарнен ойла тудо. Аликай ден Александр салтакыш кайыше-влакым ончаш коштыныт. Аликай павай тыге мурымыштым шарна:

Йӧсӧ-йӧсӧ шудо солаш,

Эше йӧсӧ тӱредаш.

Йӧсӧ йолташ деч ойырлаш,

Эше возеш ойырлаш.

А Александр павай мурыштым тунемын, тыге мурен коштын:

Ал пӱчкедыме каче,

Гӱл пӱчкедыме каче.

Гӱл пӱчкедыме каче гай

Ойырлена ме таче.

Нерге сельсовет гыч чылаже 107 еҥ сарыш каен. Шукышт эл верч вуйыштым пыштеныт. Эн ончычак Исамет Иштылечевлан, Саликай Гареевлан, Али Андрюшкинлан, С. Андреевлан, С. Андрюшкинлан, С. Зайнуллинлан, Е. Ивановлан, И. Ивановлан, Е. Ишпахтинлан «похоронка» толын.

Кӧ сарыш иктаж-кӧм ужатен, эре вучен илен. Сар гыч серышым налше лийын гын, чылан тудын деке погыненыт. Теве Сергей Гареевлан Саляй ачажын серышыже Калуга воктеч толын. Тудо тыге возен: «Чот кредалмаш кая, немыч-влак кысен толыт». Тылеч вара серыш лийын огыл, но тудо 1944 ий 14 июль марте кредалын да увер деч посна йомын.

«Похоронка» толмо годым ялыште «шем кече» лийын. Школышто икшыве-влак, ялыште ўдырамаш-влак, салтак-влакын шочшышт шортын коштыныт. Тыгайым ужаш молыланат йӧсӧ улмаш. Но калык чытен, кечын пашаш коштын. Тыршен ыштымышт нигушанат возалтын огыл, тидлан нимом пуэн огытыл, чыла сарыш колтеныт. Лач 1945 ийыште гына трудоденьлан изиш пареҥгым, уржам да молым пуэдаш тӱҥалыныт.

Аликайын кок шочмо изаже-шӱжарже-влак шукын лийыныт: Саляй изажын - ныл икшыве, Сайнашын, Салекын, Салишын - коктыт дене, Салкайын - икте, Сайнушын - нылыт. А шкенжын кум шӱжарже да Майсуло акаже лийыныт. Тудо чылаштлан полшаш тыршен. Издер дене пум шупшыктеныт, шудым пырля ыштеныт, емыжым погеныт, шошым кылме пареҥгым да ревым кӱнченыт. Кугурак-влак самырык-влакым шурным шияш, ӱдыр-влакым тӱредаш, кылта пидаш туныктеныт.

«Идымеш малаш кодына ыле. Уржам шийын, пучымышым шолтен кочкынна, шыдаҥым пуштылынна. Кажне еҥын мо дене гынат ыштыме салмаже лийын. Каникул годым лишыл яллаш пареҥге лукташ, шурно погаш полшаш коштынна. Школлан пум директор Сулий Янгирова арама гыч луктыктен. Ял калык арамалан ӱшанен илен, сандене тудо пагытыште арамаште пундыш-влак веле кодыныт. Школышто тунемше-влакым кечылан ик гана пукшеныт. Тунам школышко Монар, Корак, Пекшек, Пӱнчер ялла гыч тунемаш коштыныт. Школын мландыже ыле. Тушан шурным ӱденыт, пареҥгым шынденыт. Ме, эрге-влак, кӱнчена, имне дене тырмалена ыле. Тырмалыме мландеш кугыеҥ-влак гына, вачеш комдым сакен, кид дене ӱденыт. Тыгай йӧным «пятерочка» маныныт. Ӱдаш Шымалче, Алипа, Пайсуло да Сулыкай коштыныт. Школлан пареҥге, шурно, емыж ямдылымаш да моло паша шукыж годым йоча вий дене ышталтын. Тыге нуно изинек пашалан тунемыныт, кўлеш годым колхозлан полшеныт», - ойла Аликай Калиевич.

Аликайынат Салкай ден Салмиян изаже-влаклан «похоронка» толын, Салек изаже инвалид лийын пєртылын. Тудо тыгай уверым конден: Салмиян шольыж дене Дон эҥер сереш вашлийыныт. А тушто тале кредалмаш каен. Салмиян изажлан каласен: «Тый тышан код, мӧҥгеш миен шуат гын, саламым каласе, мыйым ужым манын ойло». Шкеже вес серыш вончаш пушеш шинчын. Изиш кайымек, пуш пудешталтын. Шольыжо изажын шинча ончыланак колен. Аликайын чылаже кум изаже сар пасуэш вуйжым пыштен, кумытшо пӧртылын, Сайнуш изаже паша фронтышто коштын толын.

Колхозышто пашам ыштен толмек, кастене ӱдырамаш-влак межым шўдыреныт, пижым, носким пидыныт, сельсоветыш пуэныт, а тушеч фронтыш колтеныт. Клуб уремыште, Кайниевмыт пӧрт ваштареш, кок пачашан кӱ пӧрт верланен. Тушто пареҥгым пӱчкеден, коштен, мешакеш темен, фронтыш колтеныт. Тиде пашам Родыгин, Мокрушин, Кострома, Васильевка ялла гыч толшо руш ӱдыр-влак моштен ыштеныт. Фронтлан кажне кудо гыч, кертыныт але уке, 40 килограмм шылым, 200 литр шӧрым, муным, межым, коваштым пуыман улмаш. Налогат кугу лийын. Кӧ тӱлен сеҥен огыл гын, «недоимка» манмым сар деч варат тўлен. «Коваштым Мишканыш, ийлыме заводыш, наҥгаеныт. Тудым ийлыктен, ужга-влакым урген, меж дене пимам ыштен, фронтыш колтеныт. Шурно пасушто, шудо олыкышто уто йолгорно лийын огыл.

Сар гыч сусыр салтак-влак толаш тӱҥалыныт. Эн ончычак мӧҥгышт Пайырша, Салек пєртылыныт. Нуно вигак колхоз пашаш ушненыт. 1944 ийыште Самет Сайниев, Излан Андреев, Сергей Нуриев сарыш каен, таза-эсен пӧртыл толыныт.

Ялеш кодшо самырык-влакым торфыш, Яман-Елгаш кондыштареныт. Корнышто нуным оролен наҥгаеныт, шылшыжым пашаш пєртылтеныт. Аликаят Атамановка ялыш торфым лукташ миен.

Индешымше май толын шуын. Сеҥымаш пайрем лўмеш бригадир нигєм пашаш кычкырен огыл, тунемше-влакат школыш каен огытыл. Тиде кечын клубышто митинг лийын. Тудым Сулий Янгирова эртарен. Сар гыч эмганен толшо салтак-влакат ойленыт. Шортшыжо утен каен шортын, куанышыже куанен, музиканым шоктеныт, муреныт-куштеныт. Икманаш, сар пытымылан ял калык куанен.

Салтак вате-влак ӱмырышт мучко шке пелашыштым вучен иленыт. Нерге ялыште тачысе кечылан кок салтак вате веле кодын. Тиде - Андреева Меҥай ден Ибутаева Оксинья.

Аликай павай тиде шарнымашым каласкалымыж годым шинчавӱдшымат ӱштыл колтен, музиканжымат шокталтен. Тудо сулен налме канышыш лекмешкыже «Коммунизм верч» колхозышто тыршен: бухгалтер-экономистлан ыштен, сельпом вуйлатен, парторг лийын. Люба пелашыж дене куд икшывым ончен куштеныт.

Ынде коктынат илыш дене чеверласеныт, кийыме мландышт пушкыдо лийже манына. Тудын чонлан лишыл йолташыже музикан лийын, ямле сем-влакым шоктен, шоҥгеммекыжат кидше гыч музиканым колтен огыл. Тиде шарнымашым лу ий ончыч возымо. Тунам тудо ты шарнымашым возашат музиканжым шоктен-шоктен тольо.

Кызыт Нерге ял покшелне обелиск ышталтын. Тушто сарыште лийше-влакын лӱмыштым возымо. Ме нуным эре шарнена, эрыкан илышым пӧлеклымыштлан куанен, тауштен илена.

М. ГАРЕЕВА, Нерге ял.