Ик ешын сар жапысе историйже

Ик ешын сар жапысе историйже

Нине ий-влакым калык нигунам ок мондо. Шучко тушманым сеҥышаш верч пӱтынь совет калык вӱржым, пӱжвӱдшым да шинчавӱдшым йоктарен. Тушман ваштареш ик ешла руш, белорус, украин, татар, пошкырт, марий да моло шогалыныт.

Сар 1418 кече шуйнен да 1945 ий 9 майыште Берлиныште пытен. Но тиде Сеҥымаш верч элна пеш неле акым тўлен. Нерге ялат єрдыжеш кодын огыл. Нерге ял гыч шочмо элнам аралаш 100 утла еҥ каен, нунын кокла гыч пелыже кредалмаш пасушто вуйжым пыштен.

Кугу Отечественный сарыште мыйын кугезе кочамат, тудын шольжо да изаже-влакат – шымытын ик еш гыч - кредалыныт.

Гареев Сайнуш Гареевич, мыйын кугезе кочам, рвезе жапше да сар жапысе илыш корныж нерген икшывыж ден уныкаже-влаклан ятыр гана ойлен. Чаманаш кодеш, мый кугезе кочамым шкеже ужын омыл, тудын нерген кувавамын ойлымыж гыч веле палем.

Кугезе кочам кугу ешыште шочын-кушкын. Ешыштышт чылаже латик икшыве лийын: Калий (1886 ийыште шочын), Салий (1892), Саляй (1896), Айсуло (1894), Салиш (1899), Салек (1904), Саликай (1906), Салмиян (1908), Сайнуш (1910), Сайнаш (1912) да Эрсуло (1915).

Гареевмыт еш ялыште ик эн кугу тукымын ужашыже улеш. Тукымышто чыланат, манаш лиеш, пеҥгыде кап-кылан, ушан, пашам йєратышан лийыныт да улыт.

Сар тӱҥалмеке, шочмо элнам аралаш Сайнаш, Саликай, Салиш, Салек, Салмиян, Саляй каеныт. Калий ден Салий фронт илышлан уже шоҥгырак лийыныт. Гареевмыт еш гыч тушман дене тыгак Салийын Сайсан эргыже кредалын. Тудо фронтышко 1942 ий 14 августышто каен. Нунын кокла гыч Сайсанын гына ешыже лийын огыл, да Салмиянын икшывыже лийын огыл. Молыжо чыла ешан, йочан да суртан лийыныт.

Саликай, Салмиян да Саляйлан шочмо кундемышке пӧртылаш пуралтын огыл улмаш. Нуно кредалмаш пасушто вуйыштым пыштеныт.

Эн ончыч повестка Сайнашлан толын. 1941 ий 21 июльышто моло призывник-влак радамыште шоген. Сайнашын суртыштыжо кокымшо йоча дене нелашан ватыже, кок ияш ӱдыржӧ да 73 ияш аваже кодыныт. 1941 ий июль гыч 1942 ий август марте 18-ше посна мотострелковый бригадыште служитлен. Ик кредалмаште, 1943 ий декабрь тылзе, нелын сусырген да эвакогоспитальыште киен. Эмлалтмекыже, 16-шо посна ече бригадышке колтеныт, тушто миномётчик лийын. Ече бригадышке 20 гыч 35 ияш марте, пеҥгыде тазалыкан да виян, ече дене сайын коштын моштышо еҥ-влакым погеныт. 1943 ий март гыч 1945 ий сентябрь марте тудо 15-ше мотострелковый бригадыште миномётчик лийын. Сайнашым 1945 ий 20 октябрьыште демобилизоватленыт. Тушман дене талын кредалмыжлан “За отвагу” (06.09.1944), “Орден Отечественной войны II степени” (21.02.1987), «За победу над Германией» (1945) медаль-влак дене палемдалтын. Сайнаш павай 2003 ийыште колен.

Шукат ок эрте, сентябрь тылзыште Салмиян (08.09.1941) ден Саликайлан (23.09.1941) фронтыш каяш жап шуын.

Саликай Ржев районысо Назарово ялыште тоялтын. Мутат уке, тудо эн шучко кредалмаште колен. Ржев ола верч кок армият пўй пурын шоген, кажныжлан тиде ола кӱлын. Вет Ржев – Москва деке сравоч лийын. Тиде кредалмаште пеш шуко еҥын илышыже кўрлын, нунын коклаште мыйын паваемынат. Но Саликай пален огыл, тиде жапыштак Ржев ола верч кредалмаште Салиш изажат лийын. Изак-шоляк-влак икте весышт нерген пален огытыл.

Салишын ийготшо кугырак лийын гынат (1899 ийыште шочын), 1941 ий ноябрьыште тудым фронтыш наҥгаеныт. Сар жапыште тудо кум гана сусырген. Туге гынат шкенжым талын, военный пашам умылен моштышын да лӱддымын ончыктен. Салиш младший лейтенант званийым налын да кум боевой наградыже лийын, кумынек «За отвагу» медаль (14.04.1944, 15.02.1945, 08.07.1945). Сар корно тудым эн шучко кредалмаш – Ржев ола верч шогымо битва гоч эртарен. 1945 ийыште Латвийыш шуктен. Тудо сар деч ончычат, сарыштат имньым йӧратен. Ик медальже имньым сайын ончымыжлан, боеприпасым да продовольствийым кўлеш верышке жапыштыже шуктымыжлан пуалтын. Сайнаш шольыж дене фронт корным тӱҥалтыш гыч мучаш марте тошкеныт.

Саляй да Салмиян изашт кушто да кунам коленыт ме раш она пале. Кугурак-влак ончыч паленыт гынат, ик жап гыч ятыржым монденыт, а ойлымым возаш тунам нигӧлан вуйышкыжо пурен огыл.

Салекын ойлымыж почеш, а тудо сар гычын инвалид лийын портылын, фронтышто Салмиян шольыжым Дон эҥер воктене вашлийын. Изак-шоляк-влакын куанышт нимучашдыме лийын. Нуно шокшын ӧндалалтыныт, но кужу жап мутланен кертын огытыл - Салеклан эҥер вес могырко вончаш кӱлын. Тидым колмеке, Салмиян пеҥгыдын каласен: “Тый тыште код, тыйын олмеш эҥер вес могырко мый вончем. Ялыш таза-эсен пӧртылат гын, вашлиймашна нерген ойло”. Тыге изак-шоляк-влак чеверласеныт. Салмиян моло салтак дене пырля пушыш шинчын. Пуш энер покшеке шумеке, бомбёжка тӱҥалын. Шольыжо шинчыме пуш ӧрмалген шогалше Салекын шинчаончылныжо пудешталтын. Ты татыште Салек умылен – шольыжо тудын илышыжым арален коден. Тиде историйым тудо колымешкыже шинчавӱд йӧре ойлен. Конешне, чыла тиде легенда семын шокта. Тачысе кечын салтак-влак нерген палаш мыланна тӱрлӧ сайт-влак полшат. Чынак, Самлиянын колымо верже – Сталинградская область, р. Дон, 27.07.1942 ий, манын возымо. Шонем, тиде легенда огыл.

Кугезе кочам, Сайнуш, изиж годымак пел шинчан кодын. Сандене пӱрымашыже куштылго лийын огыл. Чумыр мобилизаций тӱҥалмеке, тудым армийлан келшыдымылан шотленыт, но 1942 ийыште паша фронтыш колтеныт. Тудо Свердловск олаште тыршен. Тудын, изаж ден шольыжо-влак дене пырля кредалаш каен кертдымыжлан, чонжо чарныде коржын.

Но тылыштат пашам ышташ куштылго лийын огыл - йӱдшӧ-кечыже пеле шужен тыршаш пернен. 1943 ийыште кугезе кочам шочмо ялышке пєртылын, но 1944 ийыште уэшын паша фронтыш наҥгаеныт.

Сар деч вара кугезе кочам, фронтовик-влак семынак, ялышке пӧртылын. Суртыштыжо тудым ватыж дене кум ӱдыржӧ вученыт. Ик жап Сайнуш кочай колхозышто ыштен, варажым сельпошто орол лийын. Кугезе кочам пашам йєраташан, тыршышан, шкеж дечат, моло дечат пеҥгыдын йодшан лийын. 1947 ийыште нунын Сайпан эргышт – мыйын кочам шочын.

Тыге Гареевмыт еш гыч фронтыш куд эрге миен, иктыже трудовой фронтыш да Сайсан шольыштат сар кочым ужын, тудым 1943 ийыште фронтыш наҥгаеныт. Чылаже кандаш еҥ миен. Нунын кокла гыч кумытшо пӧртылын огыл.

Рвезе калык каен, пєртылын, но тыгодым эн йӧсӧ аван шӱмжылан. Эрге-влакын авашт (Сакиян кугезе кувавай 1941 ийыште 73 ияш лийын) чылаштымат сарыш ужатен, ныл эргыжым да уныкажым вучен шуктен. Каен йомшо йочажлан кодшо ӱмыржӧ мучко чонжо корштен.

Сар пытымек, ялыш пєртылын Гареевмыт изак-шоляк ваш келшен да икте-весылан полшен иленыт. Мыйын ешем шочмо элым аралымаште илышыжым да вийжым чаманен огыл. Шкемын кугезе родо-шочшем-влак дене моткоч кугешнем! Ме, самырык-влак, нунын дечын чыла шотыштат примерым налшаш улына.

Ярослав ГАРЕЕВ, Нерге кыдалаш школ, 6 класс.